Khi học tiếng Nhật, một trong những điểm ngữ pháp gây nhầm lẫn nhiều nhất cho người mới bắt đầu (và thậm chí cả người đã học khá lâu) chính là cách diễn đạt khái niệm “hoặc là”. Khác với tiếng Việt chỉ dùng một từ duy nhất là “hoặc là” (hoặc “hay là”) cho hầu hết các ngữ cảnh, tiếng Nhật lại có một hệ thống từ vựng và cấu trúc khá phong phú: または (matawa), あるいは (aruiwa), もしくは (moshikuwa), それとも (soretomo), か (ka), よか (yoka)… Mỗi từ mang sắc thái, mức độ trang trọng và vị trí trong câu hoàn toàn khác nhau.
Cập nhật đến năm 2026, với xu hướng học tiếng Nhật giao tiếp, làm việc tại Nhật (Specified Skilled Worker – SSV, Engineer/Specialist in Humanities/International Services) ngày càng tăng, việc nắm vững sự khác biệt này không chỉ giúp bạn đỗ JLPT N3-N1 mà còn cực kỳ quan trọng trong email kinh doanh, hội thoại điện thoại và viết báo cáo hàng ngày. Bài viết này sẽ “mổ xẻ” từng từ một, so sánh trực diện, đưa ra ví dụ thực tế 2026 và mẹo ghi nhớ “thần tốc” để bạn dùng đúng, dùng tự tin.
1. Tổng Quan: Bản Đồ Tư Duy “Hoặc Là” Trong Tiếng Nhật Năm 2026
Trước khi đi vào chi tiết, hãy hình dung một “thang độ trang trọng” (Formality Scale) và “chức năng ngữ pháp” (Function) như sau:
Từ vựng
Kanji
Level JLPT
Trang trọng
Chức năng chính
Ngữ cảnh điển hình 2026
または
又は / あるいは
N3
Cao (Văn ngữ, Pháp lý, Hành chính)
Liệt kê lựa chọn (A hoặc B), định nghĩa pháp lý
Hợp đồng lao động, quy định visa, manual máy móc, báo cáo chính thức
あるいは
あるいは
N2
Cao (Văn ngữ, Sách báo, Báo chí)
Lựa chọn thay thế, suy diễn “hoặc có thể là…”
Báo cáo thị trường 2026, bài phân tích kinh tế, văn học
もしくは
若しくは
N1
Rất Cao (Pháp lý, Kỹ thuật, Y tế)
Lựa chọn hẹp,排他 (loại trừ lẫn nhau), “A hoặc B (chỉ 1 trong 2)”
Luật lao động, chỉ dẫn y khoa, spec kỹ thuật AI/Robot
それとも
それとも
N4
Thường (Hội thoại)
Hỏi lựa chọn “A hay B?” (chờ trả lời)
Đặt món ăn, meeting xác nhận lịch, hỏi ý kiến đồng nghiệp
か (Ka)
か
N5
Trung bình (Văn/Hội thoại)
Liệt kê danh từ đơn giản “A hoặc B”
Menu nhà hàng, slide thuyết trình, chat Slack/Teams nội bộ
よか (Yoka)
よか
N1 (Cũ/Khẩu ngữ)
Rất thấp (Khu vực Kansai/Osaka)
“Hay là…”, gợi ý mềm dẻo
Hội thoại bạn bè, drama, anime, ít dùng trong công sở Tokyo 2026
Lưu ý năm 2026: Trong môi trường làm việc hybrid (remote + office) tại Nhật hiện nay, giao tiếp văn bản (Slack, Chatwork, Email) chiếm 70%. Việc lầm または (trang trọng) và それとも (hội thoại) trong email gửi sếp/khách hàng là lỗi “mất điểm” rất thường gặp.
2. Phân Tích Sâu 4 “Trùm Cuối” (N3 – N1)
2.1. または (Matawa) – “Vua Của Văn Bản Hành Chính & Kỹ Thuật”
Cấu trúc: Danh từ A + または + Danh từ B / Câu A + または + Câu B Ý nghĩa: “Hoặc là”, “Hay là”. Dùng để liệt kê các lựa chọn ngang nhau, không ưu tiên thứ tự. Rất phổ biến trong điều khoản hợp đồng, quy định, manual, bài thi JLPT phần Đọc hiểu (Dokkai).
Đặc điểm nhận diện 2026:
Gần như chỉ xuất hiện trong văn viết (文語 – Bungo).
Không dùng trong hội thoại hàng ngày (khi nói bạn sẽ nghe “ぎこちない” – cứng nhắc).
Thường đi kèm 場合は (baai wa) hoặc ときは (toki wa) trong cấu trúc điều kiện.
Ví dụ thực tế 2026 (Mô phỏng hợp đồng lao động SSV/Engineer):
本契約は、甲乙双方の合意により、書面による通知の上、または電子メールによる通知により解除することができる。 (Bản hợp đồng này có thể được chấm dứt bằng sự đồng ý của hai bên, thông qua thông báo bằng văn bản hoặc thông báo qua email.)
👉 Năm 2026, nhiều công ty Nhật chấp nhận email có giá trị pháp lý ngang ngửa văn bản giấy, do đó “または” xuất hiện rất nhiều trong clause này.
Ví dụ JLPT N3/N2 (Định nghĩa):
「従業員」とは、正社員または契約社員を指す。
(“Nhân viên” ở đây chỉ nhân viên chính thức hoặc nhân viên hợp đồng.)
Mẹo ghi nhớ:また (Mata) = Lại / Thêm. -> “Thêm một lựa chọn nữa”. Dùng cho văn bản Chính thức (Official).
2.2. あるいは (Aruiwa) – “Nhà Phân Tích & Người Viết Báo Cáo”
Cấu trúc: Giống または. Sắc thái khác biệt cốt lõi:
Mức độ trang trọng: Ngang または, nhưng mang tính “Suy diễn” (Inference) hoặc “Định nghĩa lại” (Rephrasing) mạnh hơn.
Cấu trúc “A, あるいは B”: Thường dịch là “A, hoặc có thể là B”, “A, thậm chí là B”. B thường là trường hợp mở rộng, bất ngờ hoặc định nghĩa chính xác hơn.
Ví dụ thực tế 2026 (Báo cáo xu hướng thị trường Lao động Nhật năm 2026):
2026年度の外国人材確保には、賃金上昇あるいは労働環境の抜本的改善が不可欠だ。 (Để đảm bảo nhân lực nước ngoài năm tài chính 2026, việc tăng lương hoặc (có thể là/hay thậm chí là) cải thiện triệt để môi trường lao động là điều không thể thiếu.)
👉 Đây là phân tích chuyên gia: “Tăng lương” là giải pháp cơ bản, “Cải thiện môi trường” là giải pháp sâu xa hơn, dùng あるいは để nối liền mạch tư duy.
Ví dụ định nghĩa lại (Apposition):
彼は天才あるいは狂人だ。 (Anh ta là thiên tài hoặc (có thể nói là) kẻ điên.)
👉 Khác với または (chỉ liệt kê 2 trạng thái tách biệt), あるいは gợi ý ranh giới mỏng manh giữa 2 khái niệm.
Mẹo ghi nhớ:あるい (Arui) ~ ある (Aru – Có/Tồn tại) + い (i). -> “Có lẽ là…”, “Có khả năng là…”. Dùng cho Phân tích, Suy luận, Văn học.
2.3. もしくは (Moshikuwa) – “Chuyên Gia Pháp Lý & Kỹ Thuật Cao Cấp”
Cấu trúc: Danh từ A + もしくは + Danh từ B. Đặc thù:排他性 (Haitaisei – Tính loại trừ lẫn nhau). Nghĩa là: Chỉ được chọn MỘT trong hai, không thể cùng lúc xảy ra cả hai. Rất quan trọng trong Luật pháp, Y khoa, Spec kỹ thuật (Spec sheet).
So sánh trực diện 2026:
または: A hoặc B (Có thể cả 2, hoặc chỉ 1. Mơ hồ, rộng).
もしくは: A hoặc B (Chỉ 1 trong 2. Rõ ràng, chặt chẽ).
Ví dụ thực tế 2026 (Chỉ dẫn an toàn Robot/AI – Xu hướng Industry 4.0 tại Nhật):
緊急停止ボタンを押すもしくは非常用スイッチを操作してください。 (Hãy nhấn nút dừng khẩn cấp hoặc (chỉ cần 1 trong 2) thao tác công tắc khẩn cấp.)
👉 Thiết kế an toàn: 2 cái này làm cùng 1 chức năng (dừng máy). Làm cả 2 thừa thãi, làm 1 là đủ. Phải dùng もしくは.
Ví dụ Luật Lao động (Luật chuẩn năm 2026):
時間外労働は、労使協定に基づき、月45時間もしくは年360時間を上限とする。 (Làm thêm giờ dựa trên thỏa thuận lao động – sử dụng, giới hạn tối đa 45h/tháng hoặc 360h/năm.)
👉 Đây là giới hạn “OR” logic: Vượt 45h/tháng -> Sai. Vượt 360h/năm -> Sai. Không phải cộng dồn.
Mẹo ghi nhớ:もし (Moshi) = Nếu / Giả sử. -> “Giả sử chọn A thì B không được, chọn B thì A không được”. Dùng cho Quy tắc cứng, Logic gate (XOR), An toàn.
Hoặc Là Trong Tiếng Nhật
Có thể bạn quan tâm: Top 50+ Bộ Hoạt Hình Nhật Bản Nổi Tiếng Nhất Mọi Thời Đại: Cập Nhật Xu Hướng & Review Chi Tiết Năm 2026
2.4. それとも (Soretomo) – “Vua Của Hội Thoại & Hỏi Ý Kiến”
Cấu trúc: Lựa chọn A + それとも + Lựa chọn B + ? (Dấu hỏi bắt buộc) Chức năng: Dùng CHỈ KHI HỎI người nghe chọn một trong các lựa chọn. Không dùng trong câu khẳng định (narrative).
Ví dụ thực tế 2026 (Cuộc họp online Teams/Zoom – Văn hóa Remote Work):
Aさん：「来週の会議、対面それともオンラインにしますか？」 (Anh A: “Họp tuần sau, trực tiếp hay online?”) Bさん：「オンラインでお願いします。」 (Anh B: “Xin làm online.”)
Ví dụ đặt đồ ăn (Konbini/Izakaya 2026 – Máy order màn hình cảm ứng hoặc QR code):
店員/画面：「お飲み物は、ビールそれともハイボールそれともソフトドリンクでよろしいですか？」 (Đồ uống: Bia hay Highball hay Nước ngọt ạ?)
CẤM TUYỆT ĐỐI (Lỗi thường gặp năm 2026):
❌ 明日は雨それとも晴れです。 (Sai – Không phải câu hỏi)
✅ 明日は雨ですか、それとも晴れですか。 (Đúng – Câu hỏi)
✅ 明日は雨または晴れです。 (Đúng – Câu khẳng định dự báo)
Mẹo ghi nhớ:それ (Sore – Cái đó) + とも (Tomo – Cùng với). -> “Cái kia cùng với cái này (thì chọn cái nào?)”. Chỉ dùng để Hỏi (Question).
3. Các Cấu Trúc Mở Rộng & “Cú Pháp Đường Tắt” Năm 2026
3.1. 助詞「か」 (Joshi “Ka”) – Cách Nói Ngắn Gọn, Thân Thiện Nhất
Dùng để liệt kê danh từ. Thay thế cho “または” trong slide, note, chat nhóm, menu.
コーヒーかお茶か水を用意してください。 (Chuẩn bị cà phê, trà hoặc nước.)
東京、大阪、名古屋か福岡で開催予定。 (Dự kiến tổ chức tại Tokyo, Osaka, Nagoya hoặc Fukuoka.)
Trend 2026: Trong Slack/Teams group dự án: デプロイは今夜か明朝かで調整中です (Đang điều chỉnh deploy là tối nay hoặc sáng mai). Rất tự nhiên, chuyên nghiệp nhưng không cứng nhắc.
3.2. 動詞/形容詞 の「か〜か」 (Cấu trúc “Hay là… hay là…”)
Hoặc Là Trong Tiếng Nhật
Có thể bạn quan tâm: Hoàng Hôn Trong Tiếng Nhật: Hành Trình Khám Phá Từ Vựng, Văn Hóa Và Cảm Xúc Cập Nhật 2026
Dùng cho động từ/tính từ. Nghĩa: “Có … hay không …”, “Làm … hay làm …”.
行くか行かないか、早く決めて。 (Đi hay không đi, mau quyết định.)
高いか安いか関係なく、品質で選ぶ。 (Đắt hay rẻ không quan tâm, chọn theo chất lượng.)
2026 Context:このバグ、仕様かバグか判断つかないっすね (Bug này, không phân biệt được là feature hay bug – Slang dev team).
会議の日程は、15日 ______ 16日で調整中です。（Lịch meeting – Liệt kê đơn giản）
この薬は、食前 ______ 食後30分以内に服用してください。（Chỉ dẫn thuốc – Logic XOR: Trước ăn HOẶC Sau ăn, không phải cả 2）
AIによる自動翻訳 ______ 人間によるチェックを必須とします。（Quy trình dịch thuật 2026: Hybrid – Cả 2 đều cần? Hay chọn 1? -> Xem ngữ cảnh)
Đáp án & Giải thích cuối bài.
6. Những “Cái Bẫy” Hay Gặp Phải Của Người Học (Và Cách Tránh Năm 2026)
Bẫy 1: Dùng “それとも” trong Email/Xác nhận việc việc.
❌ 資料はPDFそれともWordで送ります。 (Tôi sẽ gửi tài liệu PDF hay Word – nghe như tôi đang hỏi người nhận “Tôi gửi PDF hay Word nhé?” mà không có dấu hỏi).
✅ 資料はPDFまたはWordで送ります。 (Tôi sẽ gửi file PDF hoặc Word.)
✅ 資料はPDFかWordで送ってほしいですか？ (Bạn muốn tôi gửi PDF hay Word?)
Bẫy 2: Lạm dụng “もしくは” cho mọi thứ để nghe “pro”.
❌ 昼ご飯、ラーメンもしくはカレーにしよう。 (Quá trang trọng, cứng như đọc luật pháp cho bữa trưa).
✅ 昼ご飯、ラーメンかカレーにしよう。 / ラーメンかカレーで。
Hoặc Là Trong Tiếng Nhật
Có thể bạn quan tâm: Hóa Học Tiếng Nhật Là Gì? Toàn Bộ Kiến Thức Cần Thiết Và Xu Hướng Học Tập Năm 2026
Đây là cùng một từ. Nhưng nhiều người nhầm lẫn với 「あるいは」 (Aru wa – ある + は: “Nếu có…” / “Về việc có…”). あるいは（Hoặc là – Liên từ） ある（Động từ có/ton tại）+ は（Trợ từ chủ đề）-> あるくは (Đọc: Aru wa). Ví dụ: 機会があれば、あるいは挑戦してみよう。 (Nếu có cơ hội, thì hãy thử thách thức – Ở đây “あるいは” mang nghĩa “Trong trường hợp đó / Khi đó”, là phó từ, không phải liên từ “hoặc là”). Cực kỳ hiếm gặp trong JLPT N1 hiện nay nhưng có thể gặp trong văn học cổ/kinh điển.
Bẫy 4: Quên dấu phẩy (、) trước “または/あるいは/もしくは” trong văn viết chính thức.
Năm 2026, chuẩn viết văn bản hành chính (公用文) khuyến khích dùng dấu phẩy để tách mạch rõ ràng. 標準：A、または B. Không khuyến khích: AまたはB (Trong văn bản dài, pháp lý).
7. Ứng Dụng Trong Các Ngành Ngành Hot Năm 2026
7.1. IT / AI / Data Science (Ngành “hốt” nhất Visa Highly Skilled Professional)
Spec/Requirement Doc:認証はOAuth2.0 もしくは SAML2.0に対応のこと。 (XOR: Chỉ support 1 trong 2 chuẩn bảo mật).
Incident Report:原因はネットワーク遅延 あるいは DBロック競合の可能性があります。 (Phân tích nguyên nhân – Suy diễn).
7.2. Kinh Doanh / Bán Hàng / CS (Customer Success)
Email khách hàng:ご請求書は郵送 または 電子データ（PDF）にて送付いたします。 (Chuẩn mực nghiệp vụ 2026: Đề xuất cả 2, khách chọn).
Talk script Telesales:ご契約プランはAプラン それとも Bプランでご検討でしょうか？ (Hỏi chốt sale – Bắt buộc dùng それとも).
7.3. Y Tế / Kaigo (Chăm sóc người già – Nhu cầu lớn năm 2026)
Kế hoạch chăm sóc (Keikaku):服薬介助は、看護師 もしくは 介護福祉士が実施する。 (Quy định pháp lý: Chỉ người có bằng được làm, 2 bằng ngang hàng, chọn 1).
Ghi nhận (Kiroku):利用者は歩行 あるいは 車椅子での移動が可能。 (Đánh giá khả năng: Đi lại được HOẶC xe lăn cũng được – Không loại trừ).
8. Mẹo Học “Thần Tốc” (Memory Hacks) – Phiên Bản Visual
Hoặc Là Trong Tiếng Nhật
Hãy hình dung 4 “Nhân Vật” (Persona) trong đầu bạn:
Anh “Matawa” (または) – Cán bộ Hành chính / Luật sư. Mặc vest, cầm file hồ sơ. Nói: “Theo Điều 5, Khoản 2, bạn chọn A hoặc B đều được.” -> Dùng cho Văn bản, Hợp đồng, Menu chính thức.
Chị “Aruiwa” (あるいは) – Chuyên gia Phân tích / Nhà báo. Mặc áo khoác, cầm tablet biểu đồ. Nói: “Doanh thu tăng do marketing hoặc có thể là tác động của xu hướng xã hội.” -> Dùng cho Báo cáo, Suy luận, “Thậm chí”.
Anh “Moshikuwa” (もしくは) – Kỹ sư An toàn / Bác sĩ / Hacker. Mặc áo lab / áo khoác có mũ. Nói: “Cắt dây đỏ HOẶC cắt dây xanh. Chỉ được cắt 1 cái. Cắt sai = Bùng nổ.” -> Dùng cho Logic XOR, An toàn, Y tế, “Chỉ 1 trong 2”.
Em “Soretomo” (それとも) – Người phục vụ / Người hỏi thăm / MC. Cầm khay đồ ăn / Micro. Nói vui vẻ: “Anh ơi, trà hay cà phê ạ?” -> Chỉ dùng khi HỎI (có dấu hỏi).
9. Xu Hướng Ngôn Ngữ 2026: Sự Trỗi Dậy Của “カ” (Ka) Và “トカ” (Toka) Trong Văn Bản Phi Chuẩn
Năm 2026, ranh giới giữa “Văn ngữ” (Bungo) và “Khẩu ngữ” (Kogo) đang mờ đi nhờ công cụ chat (Slack, Teams, Line Works).
Trước 2020: Email bắt buộc dùng または.
2026: Email nội bộ, Slack, Notion, Confluence: か (Ka) và とか (Toka) chiếm ưu thế do gọn, nhanh, đủ ý.
Ví dụ:MTG日程、10日か11日で調整お願いします。 (Rất tự nhiên, không bị coi là thiếu lịch sự trong team dev/marketing).
Ngoại lệ: Email đối ngoại (Client, Partner, Government), Hợp đồng, Văn bản pháp lý -> VẪN BẮT BUỘC または / もしくは.
10. Tóm Tắt “Cheat Sheet” Dành Cho Ôn Thi JLPT (N5 -> N1) Năm 2026
Level
Từ vựng Bắt Buộc Phải Biết
Điểm mấu chốt thi hay ra
N5/N4
それとも
Chỉ dùng trong Câu hỏi. Câu khẳng định -> Sai.
N3
または
Văn bản chính thức. Đối lập với それとも (Hội thoại). Hay ra phần Đọc hiểu (Manual, Quy định).
N2
あるいは
Sắc thái “Hoặc là… (thậm chí/có thể là)”. Hay ra phần Đọc hiểu (Báo chí, Phân tích) và Ngữ pháp (Định nghĩa lại).
N1
もしくは
Tính loại trừ (XOR). Pháp lý, Kỹ thuật, Y khoa. Hay ra phần Từ vựng (Chọn từ phù hợp ngữ cảnh chuyên ngành) và Đọc hiểu (Luật, Hợp đồng).
11. Đáp Án & Giải Thích 10 Câu Luyện Tập (Phần 5)
それとも (Hỏi ý kiến đồng nghiệp qua Slack -> Hội thoại/Hỏi).
または (Điều khoản dịch vụ – Văn bản hành chính, liệt kê biện pháp xử phạt).
あるいは (Phân tích bug – Suy diễn nguyên nhân: “Ram full hoặc có thể là Disk full”).
あるいは (Đánh giá nhân sự – Suy diễn: “Giỏi kỹ thuật thậm chí/hoặc là giỏi quản trị”).
もしくは (Quy trình an ninh – Logic XOR: Chỉ cần báo cho 1 trong 2 người có thẩm quyền).
それとも … それとも (Hỏi lựa chọn nhiều mục – Cấu trúc: A それとも B それとも C?).
か (Lịch meeting – Liệt kê đơn giản, nội bộ, gọn).
もしくは (Chỉ dẫn thuốc – Logic XOR: Uống trước ăn HOẶC sau ăn, KHÔNG uống cả 2 lần).
または (Quy trình dịch thuật Hybrid: Yêu cầu CẢ HAI -> “AI hoặc Con người” ở đây hiểu là “Ít nhất 1 trong 2, tốt nhất là cả 2” -> Dùng または bao hàm. Nếu dùng もしくは => Chỉ được dùng 1 trong 2, sai quy trình 2026).
Học tiếng Nhật không chỉ là học từ vựng, mà là học tư duy logic và văn hóa giao tiếp của người Nhật. Sự khác biệt giữa または, あるいは, もしくは, それとも chính là sự khác biệt giữa:
Một nhân viên làm theo quy trình (または)
Một chuyên gia phân tích rủi ro (あるいは)
Một kỹ sư thiết kế an toàn tuyệt đối (もしくは)
Một đồng nghiệp thân thiện, hỏi thăm (それとも)
Ở năm 2026, khi môi trường làm việc tại Nhật ngày càng quốc tế hóa, đa văn hóa và số hóa, việc bạn chọn đúng “cái bút” (từ vựng) để viết email, báo cáo, chat hay nói chuyện sẽ quyết định đến độ tin cậy (信頼性 – Shinraisei) và chuyên nghiệp (プロフェッショナル – Purofesshonaru) của bạn trong mắt đối tác, sếp và đồng nghiệp Nhật.
Đừng chỉ học “Hoặc là = または”. Hãy học: “Ngữ cảnh X -> Dùng từ Y”.
👉 Hành động ngay: Mở file note/Anki, tạo 4 thẻ ghi nhớ theo 4 “Nhân vật” ở Phần 8. Mỗi tuần viết 3 câu ví dụ thực tế từ công việc/học tập của bạn áp dụng 4 từ này. Sau 1 tháng, bạn sẽ “thần thánh” ngữ pháp điểm này.
Bài viết được cập nhật và biên soạn dựa trên bối cảnh ngôn ngữ, luật pháp, văn hóa làm việc tại Nhật Bản năm 2026. Chúc các bạn chinh phục JLPT và sự nghiệp tại Nhật Bản thành công!
