Thể sai khiến trong tiếng Nhật, hay còn gọi là 使役形 (しえきけい – shieki-kei), là một trong những thể động từ quan trọng nhất và cũng là một trong những thể khiến nhiều người học tiếng Nhật bối rối nhất. Nếu bạn đã từng học thể bị động, thể khả năng, thể tự nguyện, thì thể sai khiến chắc chắn sẽ xuất hiện trong quá trình học của bạn, từ trình độ N5, N4 cho đến N3, N2 và cả N1. Đây không phải là một ngữ pháp chỉ xuất hiện trong sách vở, mà nó xuất hiện liên tục trong đời sống hàng ngày, trong phim ảnh, trong hội thoại, trong email công việc, trong các tình huống gia đình, trường học và nơi làm việc.
Hiểu một cách đơn giản nhất, thể sai khiến dùng để diễn tả hành động “khiến ai đó làm gì” hoặc “cho ai đó làm gì”. Ví dụ, thay vì chỉ nói “Tôi đi”, bạn nói “Tôi khiến em tôi đi”, hoặc “Tôi cho phép bạn đi”. Sự khác biệt tưởng chừng nhỏ này lại mở ra vô số cách diễn đạt tinh tế trong tiếng Nhật, từ việc nhờ vả, sai bảo, cho phép, ép buộc, đến việc diễn tả cảm giác bị làm phiền bởi hành động của người khác.
Bài viết này sẽ đi từ những kiến thức cơ bản nhất: thể sai khiến là gì, cách biến đổi động từ như thế nào đối với từng nhóm động từ, cho đến các cách dùng nâng cao như thể sai khiến bị động, thể sai khiến kết hợp với các dạng khác, cách phân biệt thể sai khiến với thể bị động và thể khả năng, những lỗi sai phổ biến mà người Việt Nam thường mắc phải, và cuối cùng là các bài tập thực hành có đáp án để bạn có thể tự luyện tập. Mục tiêu là sau khi đọc xong bài viết này, bạn không chỉ biết cách chia động từ, mà còn hiểu được khi nào nên dùng thể sai khiến, khi nào không nên dùng, và làm thế nào để dùng nó một cách tự nhiên như người Nhật.
1. Thể Sai Khiến Là Gì? Hiểu Đúng Bản Chất Trước Khi Học Chia Động Từ
Trước khi đi vào cách chia, chúng ta cần hiểu đúng bản chất của thể sai khiến. Trong tiếng Việt, chúng ta có những từ như “khiến”, “cho”, “bảo”, “nhờ”, “ép”, “để”. Trong tiếng Nhật, tất cả những ý nghĩa đó đều có thể được diễn tả bằng thể sai khiến, nhưng tùy thuộc vào ngữ cảnh, sắc thái của nó sẽ thay đổi hoàn toàn.
Hãy xem xét ba câu sau đây:
Câu 1: 母は私に部屋を掃除させました。(Haha wa watashi ni heya o souji sasemashita.) – Mẹ tôi đã khiến tôi dọn phòng.
Câu 2: 先生は私にトイレに行かせてくださいました。(Sensei wa watashi ni toire ni ikasete kudasaimashita.) – Thầy cô đã cho phép tôi đi nhà vệ sinh.
Câu 3: 子供に泣かれました。(Kodomo ni nakaremashita.) – Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó cứ khóc.
Cả ba câu đều sử dụng động từ ở thể sai khiến: 掃除させる, 行かせる, 泣かせる. Nhưng ý nghĩa của chúng khác nhau hoàn toàn. Câu 1 là sai khiến, ra lệnh, bắt buộc. Câu 2 là cho phép, đồng ý. Câu 3 lại mang nghĩa bị động, bị làm phiền, bị ảnh hưởng xấu bởi hành động của người khác.
Chính sự đa dạng này làm cho thể sai khiến trở nên thú vị nhưng cũng đầy thách thức. Người học không thể chỉ học thuộc công thức chia, mà phải học cách sử dụng nó trong ngữ cảnh. Một động từ ở thể sai khiến có thể mang nghĩa tích cực, trung lập, hoặc tiêu cực, tùy thuộc vào mối quan hệ giữa người khiến và người được khiến, và tùy thuộc vào việc người được khiến có tự nguyện hay không.
Một điểm quan trọng cần nhớ: thể sai khiến luôn có hai chủ thể trong cùng một câu. Chủ thể thứ nhất là người thực hiện hành động khiến, cho phép, sai bảo. Chủ thể thứ hai là người thực hiện hành động gốc. Ví dụ, trong câu “Tôi khiến em tôi ăn cơm”, hành động gốc là “ăn cơm”, người ăn là “em tôi”, còn người khiến là “tôi”. Trong tiếng Nhật, cấu trúc này được thể hiện rất rõ ràng bằng trợ từ に và を, và chúng ta sẽ phân tích kỹ ở phần sau.
Ngoài ra, thể sai khiến còn được dùng để diễn tả những hành động mang tính tự nhiên, như “làm cho ai đó ngủ”, “làm cho ai đó cười”, “làm cho hoa nở”. Trong những trường hợp này, người khiến không nhất thiết phải ra lệnh, mà chỉ đơn giản là tạo ra một tình huống khiến hành động đó xảy ra. Ví dụ: 赤ちゃんを寝かせる (akachan o nekas eru) – dỗ em bé ngủ, hay 花を咲かせる (hana o sakaseru) – làm cho hoa nở. Đây là những cách dùng rất phổ biến mà bạn sẽ gặp nhiều trong đời sống.
2. Cách Biến Đổi Động Từ Sang Thể Sai Khiến
Để dùng được thể sai khiến, bước đầu tiên là phải biết cách biến đổi động từ gốc sang thể sai khiến. Tiếng Nhật chia động từ thành ba nhóm chính: nhóm I (五段動詞 – godan doushi), nhóm II (一段動詞 – ichidan doushi), và nhóm động từ bất quy tắc. Mỗi nhóm có cách biến đổi khác nhau, và bạn cần nắm vững từng nhóm để tránh nhầm lẫn.
2.1. Đối Với Động Từ Nhóm II (Ichidan Doushi – 一段動詞)
Động từ nhóm II là những động từ có đuôi là -eru hoặc -iru trong từ điển, ví dụ như 食べる (taberu – ăn), 飲む không phải nhóm II, mà là nhóm I, hãy chú ý. Các ví dụ điển hình của nhóm II bao gồm: 食べる, 飲む là nhóm I, 見る (miru – xem), 起きる (okiru – thức dậy), 寝る (neru – ngủ), する… không, する là bất quy tắc. Nhóm II thường kết thúc bằng -eru hoặc -iru, nhưng không phải tất cả các động từ kết thúc bằng -eru, -iru đều là nhóm II, có những ngoại lệ thuộc nhóm I như 帰る (kaeru – về), 知る (shiru – biết), 入る (hairu – vào).
Cách biến đổi rất đơn giản: bỏ đuôi -ru ở thể từ điển, sau đó thêm -saseru.
Ví dụ cụ thể:
食べる (taberu) → 食べさせる (tabesaseru) – khiến ai đó ăn / cho ai đó ăn
見る (miru) → 見させる (miraseru) – khiến ai đó xem / cho ai đó xem
起きる (okiru) → 起きさせる (okisaseru) – khiến ai đó thức dậy
寝る (neru) → 寝させる (nesaseru) – khiến ai đó ngủ / dỗ ngủ
教える (oshieru) → 教えさせる (oshiesaseru) – khiến ai đó dạy
開ける (akeru) → 開けさせる (akesaseru) – khiến ai đó mở
Hãy lưu ý rằng động từ sau khi biến đổi thành thể sai khiến sẽ trở thành động từ nhóm II, tức là nó sẽ được chia tiếp theo quy tắc của nhóm II ở các thì khác. Ví dụ, 食べさせる ở thể quá khứ là 食べさせた, ở thể ます là 食べさせます, ở thể て là 食べさせて. Điều này rất quan trọng vì nó có nghĩa là một khi bạn đã tạo ra thể sai khiến, bạn có thể tiếp tục biến đổi nó thành các thể khác như thể bị động, thể khả năng, thể tự nguyện, thể て, thể ない, thể た, thể ます, v.v.
2.2. Đối Với Động Từ Nhóm I (Godan Doushi – 五段動詞)
Động từ nhóm I là nhóm lớn nhất trong tiếng Nhật, bao gồm những động từ có đuôi là -u như 飲む (nomu – uống), 読む (yomu – đọc), 書く (kaku – viết), 行く (iku – đi), 泣く (naku – khóc), 笑う (warau – cười), 泳ぐ (oyogu – bơi), v.v.
Cách biến đổi đối với nhóm I có hai bước: bước thứ nhất, đổi đuôi -u thành -a (đây chính là thể chưa xác định, hay còn gọi là 未然形 – mizenkei). Bước thứ hai, thêm -seru vào sau -a đó.
Ví dụ cụ thể:
飲む (nomu) → 飲ませる (nomaseru) – khiến ai đó uống / cho ai đó uống
読む (yomu) → 読ませる (yomaseru) – khiến ai đó đọc
書く (kaku) → 書かせる (kakaseru) – khiến ai đó viết
行く (iku) → 行かせる (ikaseru) – khiến ai đó đi / cho ai đó đi
泣く (naku) → 泣かせる (nakaseru) – khiến ai đó khóc / làm cho ai đó khóc
笑う (warau) → 笑わせる (warawaseru) – khiến ai đó cười / làm cho ai đó cười
泳ぐ (oyogu) → 泳がせる (oyogaseru) – khiến ai đó bơi
買う (kau) → 買わせる (kawaseru) – khiến ai đó mua
会う (au) → 会わせる (awaseru) – khiến ai đó gặp / cho gặp
待つ (matsu) → 待たせる (mataseru) – khiến ai đó chờ
Có thể bạn quan tâm: Cách Dùng Phó Từ Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ Cơ Bản Đến Nâng Cao Cho Người Việt
Cần đặc biệt lưu ý động từ 行く (iku). Thể sai khiến của nó là 行かせる (ikaseru), không phải 行かせる với cách đọc khác. Đây là một động từ rất hay xuất hiện trong các kỳ thi và trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt trong môi trường trường học khi xin phép đi nhà vệ sinh, đi ra ngoài, v.v.
Một lưu ý nữa là trong khẩu ngữ, người Nhật đôi khi rút gọn thể sai khiến của nhóm I thành -su thay vì -seru. Ví dụ, 行かせる có thể được nói thành 行かす (ik asu) trong hội thoại thân mật. Tuy nhiên, trong văn viết, trong kỳ thi, và trong giao tiếp lịch sự, bạn nên dùng dạng đầy đủ là -seru để tránh bị đánh giá là thiếu chuẩn mực. Việc nhận biết dạng rút gọn này giúp bạn hiểu được lời thoại trong phim, nhưng khi tự mình nói và viết, hãy dùng dạng chuẩn.
2.3. Đối Với Động Từ Bất Quy Tắc
Tiếng Nhật có hai động từ bất quy tắc quan trọng nhất là する (suru – làm) và 来る (kuru – đến). Hai động từ này có cách biến đổi riêng mà bạn phải học thuộc.
する (suru) → させる (saseru) – khiến ai đó làm / cho ai đó làm
来る (kuru) → 来させる (kosas eru) – khiến ai đó đến / cho ai đó đến
Ví dụ:
仕事をさせる (shigoto o saseru) – khiến ai đó làm việc / giao việc cho ai đó
勉強をさせる (benkyou o saseru) – khiến ai đó học
来させる (kosas eru) – khiến ai đó đến
Ngoài ra, còn có một số động từ đặc biệt mà thể sai khiến của chúng có dạng riêng, hoặc chúng tự thân đã mang nghĩa sai khiến. Ví dụ, 着せる (kiseru – mặc quần áo cho ai đó) vốn đã là thể sai khiến của 着る (kiru – mặc). Tương tự, 乗せる (nos eru – cho ai đó lên xe, chở), 座らせる (suwaraseru – cho ai đó ngồi), 寝かせる (nekaseru – dỗ ngủ), 飲ませる (nomaseru – cho uống), 食べさせる (tabesaseru – cho ăn) đều là những động từ sai khiến rất phổ biến. Bạn không cần phải phân tích chúng thành động từ gốc nữa, chỉ cần học chúng như những động từ độc lập với nghĩa sai khiến rõ ràng.
Một động từ nữa cần lưu ý là 言う (iu – nói) → 言わせる (iwaseru) – khiến ai đó nói / bắt ai đó nói. Và なる (naru – trở thành) → ならせる (naraseru) – khiến ai đó trở thành, ít gặp hơn nhưng vẫn xuất hiện.
2.4. Bảng Tổng Hợp Cách Chia
Để dễ nhớ, chúng ta có thể tổng hợp lại trong một bảng:
Nhóm II: bỏ -ru, thêm -saseru. Ví dụ: 食べる → 食べさせる
Nhóm I: đổi -u thành -a, thêm -seru. Ví dụ: 読む → 読ませる, 行く → 行かせる
Bất quy tắc: する → させる, 来る → 来させる
Sau khi chia xong, động từ ở thể sai khiến sẽ được chia tiếp như động từ nhóm II ở tất cả các thể khác. Ví dụ, 読ませる (yomaseru) ở thể ます là 読ませます, ở thể ない là 読ませない, ở thể た là 読ませた, ở thể て là 読ませて, ở thể bị động là 読ませられる, ở thể khả năng là 読ませられる (trùng âm với bị động, cần phân biệt bằng ngữ cảnh), ở thể tự nguyện là 読ませたい, v.v.
3. Các Cách Dùng Chính Của Thể Sai Khiến
Sau khi đã biết cách chia, chúng ta đi vào phần quan trọng nhất: khi nào dùng thể sai khiến và dùng như thế nào. Thể sai khiến có nhiều cách dùng khác nhau, và mỗi cách dùng lại có cấu trúc câu và sắc thái riêng.
3.1. Cách Dùng 1: Khiến Ai Đó Làm Gì (Sai Khiến, Bắt Buộc)
Đây là cách dùng cơ bản và phổ biến nhất của thể sai khiến. Nó dùng để diễn tả việc người nói khiến, ra lệnh, bắt buộc người khác làm một hành động nào đó. Người được khiến không nhất thiết phải tự nguyện, thậm chí có thể bị ép buộc.
Cấu trúc câu:
Chủ ngữ (người khiến) + 人に (người được khiến) + 目的語を (đối tượng của hành động gốc) + V-saseru
Ví dụ:
母は私に部屋を掃除させました。(Haha wa watashi ni heya o souji sasemashita.) – Mẹ đã khiến tôi dọn phòng.
上司は部下に残業をさせました。(Joushi wa buka ni zangyou o sasemashita.) – Sếp đã khiến nhân viên làm thêm giờ.
先生は生徒に本を読ませました。(Sensei wa seito ni hon o yomasemashita.) – Thầy cô đã khiến học sinh đọc sách.
子供に外で遊ばせました。(Kodomo ni soto de asobasemashita.) – Tôi đã khiến đứa trẻ chơi ở bên ngoài.
Trong những ví dụ này, hành động gốc có thể là hành động ngoại động (có đối tượng đi kèm với を) như 掃除する (dọn dẹp), 読む (đọc), hoặc nội động (không có đối tượng) như 遊ぶ (chơi), 行く (đi), 寝る (ngủ). Khi hành động gốc là ngoại động, chúng ta sẽ có hai trợ từ を trong câu nếu không cẩn thận: một を cho đối tượng của hành động gốc, và… thực ra trong cấu trúc sai khiến chuẩn, chúng ta chỉ dùng một を duy nhất cho đối tượng của hành động gốc, còn người được khiến sẽ dùng に. Đây là điểm khác biệt quan trọng cần ghi nhớ.
Ví dụ sai: 私は弟を学校に行かせました。 Đây là cách dùng sai vì 行く là nội động, không cần を, và người được khiến phải dùng に. Cách đúng là: 私は弟に学校に行かせました。
Ví dụ đúng với ngoại động: 私は弟にご飯を食べさせました。(Watashi wa otouto ni gohan o tabesasemashita.) – Tôi đã cho em trai ăn cơm / khiến em trai ăn cơm. Ở đây, 弟に là người được khiến, ご飯を là đối tượng của hành động ăn, và 食べさせました là động từ ở thể sai khiến.
3.2. Cách Dùng 2: Cho Phép Ai Đó Làm Gì (Cho Phép, Đồng Ý)
Có thể bạn quan tâm: Cách Cài Font Tiếng Nhật Cho Win 10 Chi Tiết Nhất Năm 2026: Hướng Dẫn Từng Bước Cho Người Mới
Thể sai khiến cũng được dùng để diễn tả việc cho phép ai đó làm gì. Khác với cách dùng sai khiến bắt buộc, ở đây người được khiến là người tự nguyện muốn làm hành động đó, và người khiến chỉ đơn giản là đồng ý, cho phép.
Cấu trúc câu về cơ bản giống với cách dùng 1, nhưng sắc thái khác hẳn, và thường đi kèm với những biểu hiện lịch sự như てくださる, てくれる, hoặc dùng ở thể thỉnh cầu.
Ví dụ:
先生は私にトイレに行かせてくださいました。(Sensei wa watashi ni toire ni ikasete kudasaimashita.) – Thầy cô đã cho phép tôi đi nhà vệ sinh.
母は私に好きな服を買わせてくれました。(Haha wa watashi ni suki na fuku o kawase te kuremashita.) – Mẹ đã cho tôi mua bộ quần áo tôi thích.
子供に好きなだけ遊ばせてあげたいです。(Kodomo ni suki na dake asobasete agetai desu.) – Tôi muốn cho con chơi thỏa thích.
Trong môi trường học đường và công sở Nhật Bản, cách dùng này xuất hiện cực kỳ thường xuyên. Học sinh xin phép giáo viên đi nhà vệ sinh, nhân viên xin phép sếp về sớm, v.v. đều dùng thể sai khiến kết hợp với てください.
cần phân biệt: khi bạn muốn xin phép, bạn không nói 行きます (Tôi đi), mà bạn nói 行かせてください (Xin hãy cho tôi đi). Đây là một cách nói rất lịch sự và tự nhiên trong tiếng Nhật, thể hiện sự khiêm nhường và tôn trọng đối phương. Tương tự, khi bạn muốn nói “Xin hãy cho tôi xem”, bạn nói 見せてください, không phải 見てください.
Một số mẫu câu phổ biến:
行かせてください。(Ikasete kudasai.) – Xin hãy cho tôi đi.
やらせてください。(Yarasete kudasai.) – Xin hãy cho tôi làm.
食べさせてください。(Tabesasete kudasai.) – Xin hãy cho tôi ăn.
聞かせてください。(Kikasete kudasai.) – Xin hãy cho tôi nghe / cho tôi nghe thử.
Đây là những mẫu câu bạn nên học thuộc vì chúng xuất hiện trong mọi tình huống xin phép.
3.3. Cách Dùng 3: Làm Cho Ai Đó Trở Nên Như Thế Nào (Tạo Ra Tình Huống)
Ngoài việc khiến người khác làm hành động có chủ ý, thể sai khiến còn được dùng để diễn tả việc làm cho ai đó hoặc cái gì đó trở nên ở một trạng thái nào đó, thường là những hành động mang tính tự nhiên, không cần sự ra lệnh.
Các động từ thường dùng trong cách này bao gồm: 寝かせる (dỗ ngủ), 笑かせる (làm cười), 泣かせる (làm khóc), 怒らせる (làm giận), 咲かせる (làm nở), 乾かせる (làm khô), 濡らせる (làm ướt), v.v.
Ví dụ:
赤ちゃんを寝かせました。(Akachan o nekasemashita.) – Tôi đã dỗ em bé ngủ.
子供を笑わせました。(Kodomo o warawasemashita.) – Tôi đã làm cho đứa trẻ cười.
花を咲かせました。(Hana o sakasemashita.) – Tôi đã làm cho hoa nở.
髪を乾かせました。(Kami o kawakasemashita.) – Tôi đã làm khô tóc.
Trong cách dùng này, người được khiến thường dùng trợ từ を thay vì に, vì hành động không phải là hành động có chủ ý của người được khiến, mà là kết quả do người khiến tạo ra. Ví dụ, em bé không tự nguyện ngủ theo lệnh, mà là được dỗ cho ngủ. Hoa không tự nguyện nở theo lệnh, mà là được làm cho nở.
Đây cũng là lý do vì sao khi nói “dỗ em bé ngủ”, người Nhật dùng を: 赤ちゃんを寝かせる, chứ không dùng に. Tương tự, “cho con uống sữa” là 子供にミルクを飲ませる (dùng に vì uống là hành động có chủ ý của đứa trẻ), nhưng “dỗ con ngủ” lại là 子供を寝かせる.
Sự phân biệt này tuy nhỏ nhưng rất quan trọng để dùng tiếng Nhật tự nhiên. Quy tắc chung là: nếu hành động gốc là hành động mà người được khiến tự mình thực hiện một cách chủ động, dùng に. Nếu hành động gốc là trạng thái mà người được khiến bị đặt vào một cách bị động, dùng を.
3.4. Cách Dùng 4: Thể Sai Khiến Bị Động (使役受身 – Shieki Ukemi) – Bị Khiến Làm Gì, Bị Làm Phiền
Đây là cách dùng nâng cao và cũng là cách dùng khiến nhiều người học bối rối nhất, nhưng lại xuất hiện rất thường xuyên trong tiếng Nhật thực tế, đặc biệt từ trình độ N3 trở lên. Thể sai khiến bị động được tạo thành bằng cách lấy động từ ở thể sai khiến, sau đó biến đổi nó thành thể bị động.
Công thức: V gốc → V-saseru (thể sai khiến) → V-saserareru (thể sai khiến bị động)
Ví dụ:
泣く (naku) → 泣かせる (nakaseru) → 泣かされる (nakasareru) – bị khiến khóc / bị làm phiền vì ai đó khóc
行く (iku) → 行かせる (ikaseru) → 行かされる (ikasareru) – bị khiến đi
食べる (taberu) → 食べさせる (tabesaseru) → 食べさせられる (tabesaserareru) – bị khiến ăn
飲む (nomu) → 飲ませる (nomaseru) → 飲ませられる (nomasarerareru) – bị khiến uống
Ý nghĩa của thể sai khiến bị động có hai lớp:
Lớp thứ nhất: Bị ép buộc, bị khiến phải làm gì đó một cách không tự nguyện. Ví dụ: 先生に立たされました。(Sensei ni tatasaremashita.) – Tôi đã bị thầy cô bắt đứng. Ở đây, người nói là người bị khiến đứng, và người khiến là thầy cô.
Lớp thứ hai, và cũng là lớp phổ biến hơn trong đời sống: Bị làm phiền, bị ảnh hưởng xấu bởi hành động của người khác, thường là những hành động không mong muốn, gây khó chịu. Trong trường hợp này, người bị làm phiền không nhất thiết phải thực hiện hành động gốc, mà chỉ bị ảnh hưởng bởi hành động đó.
Ví dụ:
隣の人に夜遅くまで騒がれました。(Tonari no hito ni yoru oso ku made sawagaremashita.) – Tôi đã bị người hàng xóm làm phiền vì họ ồn ào đến khuya.
子供に泣かれました。(Kodomo ni nakaremashita.) – Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó cứ khóc.
雨に降られました。(Ame ni furaremashita.) – Tôi đã bị mưa làm phiền / bị dính mưa. (Đây là thể bị động thông thường, nhưng ý nghĩa tương tự)
部下に辞められた。(Buka ni yamerareta.) – Tôi đã bị nhân viên cấp dưới làm phiền vì anh ta nghỉ việc. (Ở đây, người nói không khiến nhân viên nghỉ, mà chỉ bị ảnh hưởng xấu)
Có thể bạn quan tâm: Cách Cài Bàn Phím Tiếng Nhật Trên Windows 10 Chi Tiết Từng Bước Cho Người Mới
Trong lớp thứ hai này, cấu trúc câu thường là: 人に + V-saserareru, trong đó 人 là người gây ra hành động làm phiền, và chủ ngữ bị lược bỏ thường là người nói. Người nói không phải là người thực hiện hành động gốc, mà là người chịu hậu quả.
Đây là một điểm rất quan trọng: thể sai khiến bị động không chỉ có nghĩa là “bị khiến làm gì”, mà còn có nghĩa là “bị làm phiền bởi hành động của ai đó”. Người Nhật dùng thể này rất nhiều để diễn tả sự khó chịu, sự bất tiện, sự bị động trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, khi bạn bị ai đó làm ồn, làm bẩn, làm chậm trễ, bạn thường dùng thể sai khiến bị động.
Một số ví dụ điển hình:
夜遅くまで電話をかけられた。(Yoru oso ku made denwa o kerareta.) – Tôi đã bị làm phiền vì bị gọi điện đến khuya.
隣にタバコを吸われた。(Tonari ni tabako o suwareta.) – Tôi đã bị người bên cạnh làm phiền vì họ hút thuốc.
子供に何度も起こされた。(Kodomo ni nando mo okosareta.) – Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó cứ đánh thức tôi nhiều lần.
Hãy chú ý rằng trong những ví dụ này, trợ từ に được dùng cho người gây phiền, và trợ từ を được dùng cho đối tượng của hành động gốc (nếu có). Đây là cấu trúc rất cố định mà bạn cần ghi nhớ.
3.5. Cách Dùng 5: Sai Khiến Kết Hợp Với Các Thể Khác
Thể sai khiến có thể kết hợp với nhiều thể khác để tạo ra những ý nghĩa phức tạp hơn. Một số kết hợp phổ biến bao gồm:
Thứ nhất, sai khiến + tự nguyện (たい): 食べさせたい (tabesasetai) – muốn khiến ai đó ăn / muốn cho ai đó ăn. Ví dụ: 子供に美味しいものを食べさせたいです。(Kodomo ni oishii mono o tabesasetai desu.) – Tôi muốn cho con ăn những món ngon.
Thứ hai, sai khiến + て: 食べさせて (tabesasete) – khiến ăn rồi… / cho ăn rồi… Đây là thể て của thể sai khiến, dùng để nối hai hành động. Ví dụ: 子供にご飯を食べさせて、学校に連れて行きました。(Kodomo ni gohan o tabesasete, gakkou ni tsurete ikimashita.) – Tôi đã cho con ăn cơm rồi đưa con đến trường.
Thứ ba, sai khiến + ない: 食べさせない (tabesasenai) – không khiến ăn / không cho ăn. Ví dụ: 子供に無理に食べさせないでください。(Kodomo ni muri ni tabesasenai de kudasai.) – Xin đừng ép con ăn một cách quá đáng.
Thứ tư, sai khiến bị động + て: 泣かされて (nakasarete) – bị khiến khóc rồi… / bị làm phiền vì khóc rồi… Ví dụ: 子供に泣かされて、眠れませんでした。(Kodomo ni nakasarete, nemuremasen deshita.) – Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó khóc, nên không ngủ được.
Thứ năm, sai khiến + れる (khả năng): 食べさせられる (tabesaserareru) – có thể khiến ăn / có thể cho ăn. Tuy nhiên, dạng này trùng âm với thể sai khiến bị động, nên cần phân biệt bằng ngữ cảnh. Ví dụ: 子供に食べさせられる (kodomo ni tabesaserareru) có thể hiểu là “tôi có thể cho con ăn” (khả năng) hoặc “tôi bị con khiến ăn” (sai khiến bị động, ít gặp). Trong thực tế, người Nhật thường tránh dùng dạng này vì dễ gây nhầm lẫn, và thay vào đó dùng những cách diễn đạt khác rõ ràng hơn.
4. Phân Biệt Thể Sai Khiến Với Thể Bị Động Và Thể Khả Năng
Một trong những khó khăn lớn nhất khi học thể sai khiến là phân biệt nó với thể bị động (受身形 – ukemi-kei) và thể khả năng (可能形 – kanou-kei), vì cả ba thể này đều có những điểm tương đồng về hình thức và ý nghĩa, và người học thường nhầm lẫn giữa chúng.
4.1. Thể Sai Khiến vs Thể Bị Động
Thể bị động diễn tả hành động “bị ai đó làm gì”. Thể sai khiến diễn tả hành động “khiến ai đó làm gì”. Hai thể này là hai mặt của cùng một hành động, nhưng góc nhìn khác nhau.
Ví dụ: 先生に怒られた。(Sensei ni okorareta.) – Tôi đã bị thầy cô mắng. Đây là thể bị động của 怒る (okoru – giận / mắng).
Cùng một tình huống đó, nếu nhìn từ góc độ thầy cô, chúng ta sẽ nói: 生徒を怒らせました。(Seito o okorasemashita.) – Thầy cô đã khiến học sinh giận / đã làm cho học sinh giận. Đây là thể sai khiến.
Sự khác biệt là: thể bị động tập trung vào người chịu hành động, thể sai khiến tập trung vào người gây ra hành động. Khi bạn muốn nhấn mạnh mình là nạn nhân, dùng thể bị động. Khi bạn muốn nhấn mạnh mình là người khiến người khác làm gì, dùng thể sai khiến.
Tuy nhiên, có một trường hợp đặc biệt là thể sai khiến bị động, nó kết hợp cả hai ý nghĩa: vừa bị động, vừa có yếu tố sai khiến. Ví dụ: 子供に泣かれた。(Kodomo ni nakareta.) – Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó khóc. Ở đây, người nói không phải là người khóc, mà là người bị ảnh hưởng bởi tiếng khóc. Nếu chỉ dùng thể bị động thông thường là 泣かれた, nó cũng có thể mang nghĩa tương tự, nhưng thể sai khiến bị động nhấn mạnh hơn về việc bị làm phiền bởi hành động của người khác một cách liên tục, dai dẳng.
4.2. Thể Sai Khiến vs Thể Khả Năng
Có thể bạn quan tâm: Cách Cài Bàn Phím Tiếng Nhật Trên Windows 10 Chi Tiết Nhất Cho Người Mới Bắt Đầu
Thể khả năng diễn tả “có thể làm gì”. Thể sai khiến diễn tả “khiến ai đó làm gì”. Hai thể này khác nhau hoàn toàn về ý nghĩa, nhưng đôi khi hình thức của chúng có thể gây nhầm lẫn, đặc biệt khi kết hợp với các thể khác.
Ví dụ: 食べられる (taberareru) là thể khả năng của 食べる, nghĩa là “có thể ăn” hoặc “được ăn”. Còn 食べさせる (tabesaseru) là thể sai khiến, nghĩa là “khiến ăn / cho ăn”. Hai dạng này khác nhau hoàn toàn và không nên nhầm lẫn.
Tuy nhiên, khi chúng ta tạo thể khả năng của thể sai khiến, chúng ta được 食べさせられる (tabesaserareru), which trùng âm với thể sai khiến bị động của 食べさせる. Đây là một trường hợp đồng âm dị nghĩa trong tiếng Nhật, và người Nhật dựa vào ngữ cảnh để phân biệt. Trong thực tế, để tránh nhầm lẫn, người Nhật thường dùng những cách diễn đạt khác khi muốn nói “có thể cho ai đó ăn”, ví dụ: 子供に食べさせることができる (kodomo ni tabesaseru koto ga dekiru) – có thể cho con ăn, thay vì dùng 食べさせられる.
Một cặp phân biệt khác: 読ませる (yomaseru) – khiến đọc / cho đọc, vs 読める (yomeru) – có thể đọc. 読ませられる (yomaserareru) – có thể khiến đọc / bị khiến đọc, vs 読ませることができる – có thể khiến đọc.
Việc nắm vững sự phân biệt này giúp bạn tránh những lỗi sai nghiêm trọng về ý nghĩa, vì chỉ một sai sót nhỏ trong cách chia cũng có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của câu.
5. Những Lỗi Sai Phổ Biến Của Người Việt Nam Khi Dùng Thể Sai Khiến
Người Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc phải một số lỗi sai đặc trưng khi dùng thể sai khiến, do sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Việc nhận biết và tránh những lỗi này sẽ giúp bạn tiến bộ nhanh hơn.
Lỗi thứ nhất là dùng sai trợ từ. Người học thường dùng を cho người được khiến thay vì に, hoặc dùng hai を trong cùng một câu. Ví dụ sai: 私は弟を学校に行かせました。 Cách đúng là: 私は弟に学校に行かせました。 Quy tắc là: người được khiến luôn dùng に, đối tượng của hành động gốc (nếu có) mới dùng を. Khi hành động gốc là nội động, không có đối tượng, nên chỉ có に, không có を.
Lỗi thứ hai là nhầm lẫn giữa thể sai khiến và thể bị động. Ví dụ, khi muốn nói “Tôi bị mẹ bắt dọn phòng”, người học có thể nói 母に部屋を掃除させました, nhưng đây là thể sai khiến, chủ ngữ là mẹ, nghĩa là “Mẹ đã khiến tôi dọn phòng”. Nếu muốn nói từ góc độ của mình là người bị bắt, cách tự nhiên hơn là dùng thể sai khiến bị động: 母に部屋を掃除させられました。(Haha ni heya o souji saseraremashita.) – Tôi đã bị mẹ bắt dọn phòng. Hoặc dùng thể bị động thông thường: 母に部屋を掃除されました。(Haha ni heya o souji saremashita.) – Tôi đã bị mẹ làm cho dọn phòng. Cả hai cách đều đúng, nhưng sắc thái khác nhau.
Lỗi thứ ba là dùng thể sai khiến trong những trường hợp không cần thiết, hoặc dùng sai sắc thái. Ví dụ, khi muốn nhờ ai đó làm gì một cách lịch sự, người học có thể dùng thể sai khiến một cách cứng nhắc, trong khi người Nhật thường dùng thể てくれる, てくださる, hoặc thể thỉnh cầu. Ví dụ, thay vì nói 友達に手伝わせました (Tôi đã khiến bạn giúp), cách tự nhiên hơn là 友達に手伝ってもらいました (Tôi đã được bạn giúp) hoặc 友達に手伝ってくれました (Bạn đã giúp tôi). Thể sai khiến mang sắc thái ra lệnh, ép buộc, nên không phù hợp cho những lời nhờ vả lịch sự.
Lỗi thứ tư là chia sai động từ, đặc biệt là với động từ nhóm I. Người học thường quên đổi -u thành -a trước khi thêm -seru, hoặc thêm sai đuôi. Ví dụ, thay vì 飲ませる, lại nói 飲ませる sai thành 飲ませる… thực ra ví dụ này đúng, nhưng lỗi thường gặp là nói 飲ませる thành 飲まする, hoặc 行かせる thành 行くませる. Cần luyện tập chia động từ thường xuyên để tránh lỗi này.
Lỗi thứ năm là không phân biệt được khi nào dùng を và khi nào dùng に cho người được khiến trong cách dùng tạo ra tình huống. Ví dụ, nói 子供に寝かせる thay vì 子供を寝かせる. Quy tắc là: nếu hành động là hành động chủ động của người được khiến, dùng に. Nếu hành động là trạng thái do người khiến tạo ra, dùng を. Việc này đòi hỏi sự nhạy cảm về ngữ cảnh, và chỉ có thể cải thiện bằng cách đọc và nghe nhiều ví dụ thực tế.
6. Các Động Từ Sai Khiến Thường Gặp Trong Đời Sống
Để giúp bạn làm quen với thể sai khiến trong thực tế, dưới đây là danh sách các động từ sai khiến thường gặp nhất, kèm theo ví dụ minh họa. Những động từ này xuất hiện liên tục trong phim, truyện, và giao tiếp hàng ngày, bạn nên học thuộc chúng như những từ vựng độc lập.
Nhóm các động từ liên quan đến ăn uống và chăm sóc: 食べさせる (cho ăn), 飲ませる (cho uống), 着せる (mặc quần áo cho), 寝かせる (dỗ ngủ), 起こさせる (đánh thức / khiến thức dậy), 座らせる (cho ngồi), 乗せる (cho lên xe / chở), 歩かせる (cho đi bộ / dắt đi bộ).
Ví dụ: 子供に靴を履かせました。(Kodomo ni kutsu o hakasemashita.) – Tôi đã đi giày cho con. Ở đây, 履かせる là thể sai khiến của 履く (haku – đi giày, mặc quần áo).
Nhóm các động từ liên quan đến cảm xúc và trạng thái: 笑わせる (làm cười), 泣かせる (làm khóc), 怒らせる (làm giận), 喜ばせる (làm vui), 驚かせる (làm ngạc nhiên), 悲しませる (làm buồn).
Ví dụ: 彼女を笑わせました。(Kanojo o warawasemashita.) – Tôi đã làm cho cô ấy cười. Đây là cách dùng tạo ra tình huống, nên dùng を.
Nhóm các động từ liên quan đến học tập và công việc: やらせる (khiến làm), 教えさせる (khiến dạy), 読ませる (khiến đọc), 書かせる (khiến viết), 覚えさせる (khiến học thuộc), 聞かせる (cho nghe / khiến nghe).
Ví dụ: 生徒に漢字を覚えさせました。(Seito ni kanji o oboesasemashita.) – Thầy cô đã khiến học sinh học thuộc chữ Hán.
Nhóm các động từ liên quan đến di chuyển: 行かせる (khiến đi / cho đi), 来させる (khiến đến / cho đến), 帰らせる (khiến về / cho về), 逃がせる (thả / cho trốn), 送らせる (khiến gửi).
Ví dụ: 子供を家に帰らせました。(Kodomo o ie ni kaerasemashita.) – Tôi đã cho đứa trẻ về nhà. Ở đây dùng を vì về nhà là trạng thái được tạo ra, không phải hành động chủ động hoàn toàn của đứa trẻ theo lệnh.
Nhóm các động từ liên quan đến cho phép và xin phép: 行かせる, やらせ る, 見せる… thực ra 見せる (miseru – cho xem) vốn đã là thể sai khiến của 見る. Tương tự, 聞かせる (kikaseru – cho nghe) là thể sai khiến của 聞く (kiku – nghe), 教える (oshieru – dạy) là thể sai khiến của 教わる… không, 教える là động từ nhóm II, nhưng nó mang nghĩa sai khiến của 知る… thực ra không cần phân tích sâu, chỉ cần nhớ những động từ này mang nghĩa cho phép, cho xem, cho nghe.
Ví dụ: 写真を見せてください。(Shashin o misete kudasai.) – Xin hãy cho tôi xem ảnh. Đây là thể sai khiến của 見る, nhưng đã trở thành một động từ độc lập rất phổ biến.
Việc học những động từ này như những từ vựng riêng biệt, kèm theo ví dụ cụ thể, sẽ giúp bạn sử dụng thể sai khiến một cách tự nhiên hơn là chỉ học công thức chia một cách máy móc.
7. Bài Tập Thực Hành
Để củng cố kiến thức, hãy thử làm các bài tập sau đây. Bạn có thể tự làm trước, sau đó đối chiếu với đáp án ở phần cuối.
Bài tập 1: Chia các động từ sau sang thể sai khiến.
- 食べる
- 飲む
- 行く
- する
- 来る
- 寝る
- 読む
- 泣く
Bài tập 2: Dịch các câu sau sang tiếng Nhật, sử dụng thể sai khiến.
- Mẹ khiến tôi dọn phòng.
- Thầy cô cho tôi đi nhà vệ sinh.
- Tôi cho em trai ăn cơm.
- Tôi đã dỗ em bé ngủ.
- Tôi đã bị đứa trẻ làm phiền vì nó cứ khóc.
- Xin hãy cho tôi đi.
- Tôi muốn cho con chơi thỏa thích.
- Tôi đã bị người hàng xóm làm phiền vì họ ồn ào đến khuya.
Bài tập 3: Chọn đáp án đúng.
- 私は弟（ ）学校に行かせました。 A. を B. に C. が
- 子供（ ）寝かせました。 A. に B. を C. が (trong nghĩa dỗ ngủ)
- 先生は私（ ）トイレに行かせてくださいました。 A. を B. に C. は
- 隣の人に夜遅くまで騒がれました。 Câu này dùng thể gì? A. Thể bị động B. Thể sai khiến bị động C. Thể khả năng
Bài tập 4: Sửa lỗi sai trong các câu sau.
- 私は弟を学校に行かせました。
- 子供に寝かせました。(nghĩa dỗ ngủ)
- 母は私を部屋を掃除させました。
Đáp án
Bài tập 1:
- 食べる → 食べさせる
- 飲む → 飲ませる
- 行く → 行かせる
- する → させる
- 来る → 来させる
- 寝る → 寝させる
- 読む → 読ませる
- 泣く → 泣かせる
Bài tập 2:
- 母は私に部屋を掃除させました。
- 先生は私にトイレに行かせてくださいました。
- 私は弟にご飯を食べさせました。
- 赤ちゃんを寝かせました。
- 子供に泣かれました。
- 行かせてください。
- 子供に好きなだけ遊ばせてあげたいです。
- 隣の人に夜遅くまで騒がれました。
Bài tập 3:
- B. に
- B. を
- B. に
- B. Thể sai khiến bị động
Bài tập 4:
- 私は弟に学校に行かせました。 (dùng に cho người được khiến)
- 子供を寝かせました。 (dùng を khi dỗ ngủ)
- 母は私に部屋を掃除させました。 (dùng に cho người được khiến, を cho đối tượng)
8. Lời Khuyên Để Học Thể Sai Khiến Hiệu Quả
Thể sai khiến là một thể động từ phức tạp, nhưng không phải là không thể học được. Dưới đây là một số lời khuyên giúp bạn học thể sai khiến hiệu quả hơn.
Thứ nhất, hãy học thể sai khiến cùng với thể bị động và thể khả năng, thay vì học riêng lẻ. Ba thể này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, và việc học chúng cùng nhau sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về hệ thống động từ tiếng Nhật. Ví dụ, khi học 食べる, hãy học luôn 食べられる (bị động / khả năng), 食べさせる (sai khiến), 食べさせられる (sai khiến bị động). Việc này giúp bạn ghi nhớ tốt hơn vì bạn thấy được quy luật biến đổi.
Thứ hai, hãy luyện tập với những tình huống thực tế. Thể sai khiến xuất hiện nhiều trong gia đình, trường học, công sở. Hãy tưởng tượng những tình huống như mẹ cho con ăn, thầy cô cho học sinh đi nhà vệ sinh, sếp giao việc cho nhân viên, bạn bị làm phiền bởi tiếng ồn, v.v., và thử diễn đạt chúng bằng thể sai khiến. Việc gắn ngữ pháp với tình huống thực tế sẽ giúp bạn nhớ lâu hơn.
Thứ ba, hãy đọc và nghe nhiều ví dụ. Đọc truyện, xem phim, nghe nhạc Nhật đều giúp bạn gặp thể sai khiến trong ngữ cảnh tự nhiên. Khi gặp một câu có thể sai khiến, hãy dừng lại, phân tích cấu trúc của nó, và thử hiểu vì sao người Nhật lại dùng thể sai khiến ở đó. Việc này giúp bạn phát triển trực giác ngôn ngữ, điều mà không có công thức nào có thể thay thế được.
Thứ tư, đừng sợ mắc lỗi. Thể sai khiến là một thể khó, và ngay cả người Nhật cũng đôi khi dùng nó một cách linh hoạt, sáng tạo. Việc mắc lỗi là điều không thể tránh khỏi trong quá trình học. Quan trọng là bạn dám thử, dám nói, và học từ những lỗi của mình. Mỗi lần bạn sửa một lỗi sai về thể sai khiến, bạn lại tiến thêm một bước trong việc thành thạo tiếng Nhật.
Thứ năm, hãy học những mẫu câu cố định. Một số mẫu câu với thể sai khiến xuất hiện rất thường xuyên và bạn nên học thuộc chúng. Ví dụ: 行かせてください (Xin cho tôi đi), やらせてください (Xin cho tôi làm), 見せてください (Xin cho tôi xem), 子供に泣かれた (Bị đứa trẻ làm phiền vì khóc), 隣に騒がれた (Bị hàng xóm làm phiền vì ồn ào). Khi bạn đã thuộc những mẫu câu này, bạn sẽ tự tin hơn khi giao tiếp và sẽ dễ dàng mở rộng sang những cấu trúc phức tạp hơn.
9. Kết Luận
Thể sai khiến trong tiếng Nhật là một chủ đề phong phú và thú vị, mở ra nhiều cách diễn đạt tinh tế mà tiếng Việt không có từ tương đương chính xác. Từ việc khiến ai đó làm gì, cho phép ai đó làm gì, làm cho ai đó trở nên như thế nào, đến việc diễn tả cảm giác bị làm phiền bởi hành động của người khác, thể sai khiến xuất hiện trong mọi khía cạnh của đời sống.
Việc thành thạo thể sai khiến không chỉ giúp bạn vượt qua các kỳ thi tiếng Nhật, mà còn giúp bạn hiểu sâu hơn về cách người Nhật tư duy và giao tiếp. Người Nhật rất nhạy cảm với mối quan hệ giữa người nói và người nghe, giữa người khiến và người được khiến, và thể sai khiến là một trong những công cụ giúp họ diễn tả những mối quan hệ đó một cách chính xác và tinh tế.
Hy vọng rằng bài viết này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về thể sai khiến, từ cách chia động từ, các cách dùng chính, đến những lỗi sai phổ biến và cách luyện tập hiệu quả. Hãy dành thời gian luyện tập thường xuyên, đọc và nghe nhiều ví dụ thực tế, và đừng ngần ngại thử dùng thể sai khiến trong giao tiếp hàng ngày. Chúc bạn học tốt và sớm thành thạo tiếng Nhật!