Tiếng Nhật là một trong những ngôn ngữ khiến người học Việt Nam cảm thấy vừa quen thuộc vừa xa lạ. Quen thuộc ở chỗ hệ thống ngữ pháp có quy luật rõ ràng, xa lạ ở chỗ cách chia động từ và cách dùng các thể của động từ hoàn toàn khác với tiếng Anh hay tiếng Việt. Nhiều người học khi mới bắt đầu chỉ học một vài mẫu câu đơn giản như 「私は学生です」「私は行きます」 rồi nhanh chóng cảm thấy bế tắc khi đọc một đoạn văn, nghe một cuộc hội thoại hay xem phim Nhật Bản, vì họ gặp vô số dạng biến đổi của động từ mà không hiểu tại sao cùng một động từ “đi” lại có thể là 行く, 行きます, 行って, 行った, 行かない, 行きたい, 行けば, 行かれる, 行かせる, 行かされる…
Thực ra, toàn bộ hệ thống động từ tiếng Nhật được xây dựng dựa trên các thể. Hiểu đúng bản chất của từng thể, biết cách biến đổi từ thể này sang thể khác, và biết khi nào dùng thể nào trong từng ngữ cảnh cụ thể chính là chìa khóa để nắm vững tiếng Nhật từ trình độ sơ cấp JLPT N5, N4 cho đến trung cấp N3, N2 và cao cấp N1. Bài viết này sẽ hệ thống hóa toàn bộ các thể trong tiếng Nhật, từ các thể cơ bản nhất như thể ます, thể từ điển, thể て, thể た, thể ない, thể たい, cho đến các thể nâng cao như thể ば, thể れる, thể させる, thể られる, thể ておく, thể てある, thể てしまう, thể てみる…
Mục tiêu của bài viết không chỉ là liệt kê công thức, mà còn giải thích vì sao người Nhật dùng thể đó trong trường hợp đó, cách dùng trong giao tiếp thực tế, những lỗi sai phổ biến của người Việt, và cách luyện tập để ghi nhớ lâu và sử dụng tự nhiên.
1. Tổng Quan Về Hệ Thống Thể Của Động Từ Tiếng Nhật
Trước hết, cần hiểu một điểm khác biệt cốt lõi: Tiếng Nhật không chia động từ theo chủ ngữ như tiếng Anh (I go, he goes, they go) và cũng không có các thì quá khứ, hiện tại, tương lai được thể hiện bằng cách thêm đuôi riêng biệt hoàn toàn như tiếng Anh (go, went, will go). Thay vào đó, tiếng Nhật chia động từ theo chức năng ngữ pháp và mức độ lịch sự, đồng thời thể hiện thời gian bằng các đuôi như た cho quá khứ, ない cho phủ định, ます cho lịch sự, て cho liên kết hành động.
Về cơ bản, mọi động từ tiếng Nhật đều có một dạng gốc gọi là thể từ điển, hay còn gọi là nguyên thể, 辞書形 (じしょけい). Từ thể từ điển, chúng ta có thể biến đổi ra tất cả các thể còn lại theo quy tắc nhất định. Đây là điểm rất quan trọng: học tiếng Nhật không phải học hàng chục động từ riêng lẻ, mà là học cách biến đổi một động từ gốc thành các thể khác nhau.
Hệ thống các thể chính có thể chia thành ba nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là các thể cơ bản dùng để kết thúc câu và thể hiện thời gian, sự thật, mong muốn: thể ます, thể từ điển, thể た, thể ない, thể たい, thể ますたい. Nhóm thứ hai là các thể trung gian dùng để nối câu, làm tiền tố cho các cấu trúc khác: thể て, thể ば, thể ない, thể ます. Nhóm thứ ba là các thể mở rộng mang ý nghĩa bị động, sai khiến, khả năng, điều kiện: thể れる, thể させる, thể られる, thể られる (khả năng), thể ば.
Ngoài ra, còn có một nhóm rất quan trọng trong giao tiếp là các cấu trúc kết hợp với thể て như ておく, てある, てしまう, てみる, てほしい, てくる, ていく, てもらう, てもいい, てもだめ. Đây là những cấu trúc xuất hiện cực kỳ thường xuyên trong đời sống hàng ngày, trong phim ảnh, trong các kỳ thi JLPT từ N4 trở lên.
Để học hiệu quả, người học nên đi theo trình tự: đầu tiên nắm vững cách phân loại động từ thành ba nhóm, sau đó học cách biến đổi các thể cơ bản, rồi học cách dùng từng thể trong câu, cuối cùng mới học các thể nâng cao và cấu trúc kết hợp. Không nên học nhảy cóc, ví dụ chưa thuộc thể て mà đã học thể ておく, chưa thuộc thể ない mà đã học thể なくてもいい, vì tất cả đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
2. Phân Loại Động Từ: Nhóm 1, Nhóm 2, Nhóm 3
Muốn biến đổi các thể đúng, trước hết phải xác định động từ thuộc nhóm nào. Tiếng Nhật chia động từ thành ba nhóm chính dựa trên đuôi của thể từ điển.
Nhóm 1, còn gọi là động từ có đuôi u, bao gồm các động từ kết thúc bằng う, く, す, つ, ぬ, ぶ, む, る, う trong hiragana, nhưng không phải tất cả động từ kết thúc bằng る đều thuộc nhóm 2. Ví dụ: 行く (いく – đi), 書く (かく – viết), 話す (はなす – nói), 持つ (もつ – cầm), 死ぬ (しぬ – chết), 遊ぶ (あそぶ – chơi), 読む (よむ – đọc), 知る (しる – biết), 買う (かう – mua). Đây là nhóm có cách biến đổi phức tạp nhất vì gốc động từ thay đổi theo từng thể.
Nhóm 2, còn gọi là động từ một đoạn, bao gồm các động từ kết thúc bằng える và いる. Ví dụ: 食べる (たべる – ăn), 見る (みる – xem), 起きる (おきる – thức dậy), 教える (おしえる – dạy), 寝る (ねる – ngủ), いる (いる – ở, có), 着る (きる – mặc), 緑… Cách nhận biết nhóm 2 là khi bỏ đuôi る, phần còn lại luôn kết thúc bằng え hoặc い. Ví dụ: たべ + る, み + る, おき + る, おしえ + る.
Có thể bạn quan tâm: Cách Sử Dụng Chữ Kanji Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Toàn Diện Từ Gốc Đến Nâng Cao
Nhóm 3, còn gọi là động từ bất quy tắc, chỉ có hai động từ rất quan trọng là する (する – làm) và いる (いる – ở, có). Ngoài ra còn có các động từ ngoại lai kết hợp với する như 勉強する (べんきょうする – học), 仕事する (しごとする – làm việc), 旅行する (りょこうする – du lịch), 約束する (やくそくする – hứa), 結婚する (けっこんする – kết hôn). Hai động từ này có cách biến đổi hoàn toàn riêng và phải học thuộc.
Việc phân loại đúng nhóm ngay từ đầu sẽ giúp tránh rất nhiều lỗi sai. Ví dụ, động từ 知る (しる) kết thúc bằng る nhưng thuộc nhóm 1, không phải nhóm 2, nên thể て của nó là 知って (しって), không phải 知て. Động từ いる (いる) kết thúc bằng いる nhưng thuộc nhóm 3, thể て của nó là いて, không phải いって. Động từ する thể て là して, thể た là した, thể ない là しない.
3. Thể ます: Thể Lịch Sự Cơ Bản Nhất
Thể ます, hay còn gọi là thể ます形, là thể được dùng để kết thúc câu một cách lịch sự. Đây là thể đầu tiên người học tiếng Nhật được tiếp xúc và cũng là thể an toàn nhất trong giao tiếp với người lạ, người lớn tuổi, khách hàng, hoặc trong môi trường công sở, trường học.
Cách biến đổi sang thể ます: Đối với nhóm 1, đổi đuôi う thành い + ます. Ví dụ: 行く → 行き + ます = 行きます. 書く → 書き + ます = 書きます. 話す → 話し + ます = 話します. 買う → 買い + ます = 買います. Đối với nhóm 2, bỏ đuôi る và thêm ます. Ví dụ: 食べる → 食べ + ます = 食べます. 見る → 見 + ます = 見ます. Đối với nhóm 3: する → し + ます = します. いる → い + ます = います.
Thể ます có các dạng phủ định và quá khứ. Thể ます phủ định là ません. Ví dụ: 行きません (không đi), 食べません (không ăn). Thể ます quá khứ khẳng định là ました. Ví dụ: 行きました (đã đi), 食べました (đã ăn). Thể ます quá khứ phủ định là ませんでした. Ví dụ: 行きませんでした (đã không đi).
Cách sử dụng thể ます rất đơn giản: dùng khi muốn nói một cách lịch sự, khi nói chuyện với người mới quen, khi viết email, khi thuyết trình, khi trả lời trong kỳ thi vấn đáp. Trong văn nói thân mật với bạn bè thân thiết, người Nhật có thể dùng thể từ điển thay cho thể ます để tạo cảm giác gần gũi hơn. Ví dụ: 「行きます」 là lịch sự, 「行く」 là thân mật hơn.
Một lưu ý quan trọng là thể ます còn được dùng làm gốc để tạo thành thể ますたい (muốn làm gì) và thể ます + たい, cũng như để tạo thành các cấu trúc như ます + たい, ます + ましょう (mời rủ). Ví dụ: 行きたい (muốn đi) được tạo từ 行き + たい. 行きましょう (cùng đi nào) được tạo từ 行き + ましょう. 行きませんか (bạn có đi không) là dạng mời mọc lịch sự.
4. Thể Từ Điển: Dạng Gốc Của Động Từ
Thể từ điển, 辞書形, là dạng nguyên thể của động từ, dạng bạn tra trong từ điển. Ví dụ: 行く, 食べる, する, いる. Thể này được dùng trong nhiều trường hợp: khi nói chuyện thân mật, khi viết văn bản, khi giải thích, khi dùng trong các cấu trúc ngữ pháp như たい, ば, れる, させる, られる, ことができる, はず, だろう, かもしれない…
Về mặt thời gian, thể từ điển kết thúc câu thường mang nghĩa hiện tại hoặc tương lai. Ví dụ: 私は明日学校へ行く (Ngày mai tôi đến trường – thân mật). 私は毎日パンを食べる (Hàng ngày tôi ăn bánh mì). Khi kết hợp với た, nó thành quá khứ: 行った (đã đi), 食べた (đã ăn).
Thể từ điển cũng là gốc để biến đổi ra hầu hết các thể khác. Muốn có thể て, thể た, thể ない, thể たい, thể ば, thể れる… đều bắt đầu từ việc xác định đúng thể từ điển và nhóm động từ. Vì vậy, khi học một động từ mới, thói quen tốt nhất là học kèm theo các thể cơ bản: ví dụ học 行く thì học luôn 行きます, 行って, 行った, 行かない, 行きたい. Học như vậy sẽ ghi nhớ nhanh hơn nhiều so với chỉ học một mình thể từ điển.
Có thể bạn quan tâm: Cách Sử Dụng Bàn Phím Tiếng Nhật Trên Laptop: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z Cho Người Mới Bắt Đầu
Trong văn viết trang trọng, thể từ điển ít được dùng để kết thúc câu trực tiếp mà thường dùng thể です・ます. Nhưng trong văn bản học thuật, báo cáo, tiểu thuyết, thể từ điển lại được dùng phổ biến để tạo văn phong khách quan, ngắn gọn. Trong giao tiếp hàng ngày, người Nhật dùng thể từ điển rất nhiều khi nói với bạn bè, người thân, hoặc khi nói nội tâm.
5. Thể て: Thể Liên Kết Quan Trọng Nhất
Nếu phải chọn một thể quan trọng nhất trong tiếng Nhật, đó chính là thể て, て形. Thể て không dùng để kết thúc câu một mình, mà dùng để nối hai hành động lại với nhau, để tạo thành các cấu trúc yêu cầu, nhờ vả, xin phép, và vô số cấu trúc kết hợp khác. Hiểu thể て là hiểu được hơn một nửa ngữ pháp tiếng Nhật.
Cách biến đổi sang thể て: Đối với nhóm 1, quy tắc hơi phức tạp và phải học kỹ. Các động từ kết thúc bằng う, つ, る → đổi thành って. Ví dụ: 買う → 買って, 持つ → 持って, 知る → 知って. Các động từ kết thúc bằng ぬ, ぶ, む → đổi thành んで. Ví dụ: 死ぬ → 死んで, 遊ぶ → 遊んで, 読む → 読んで. Các động từ kết thúc bằng く → いて. Ví dụ: 書く → 書いて, 行く → 行って (ngoại lệ, 行く không thành 行いて mà thành 行って). Các động từ kết thúc bằng す → して. Ví dụ: 話す → 話して, 押す → 押して. Các động từ kết thúc bằng う đặc biệt: 思う → 思って, 言う → 言って, 問う → 問って, 笑う → 笑って.
Đối với nhóm 2, bỏ る và thêm て. Ví dụ: 食べる → 食べて, 見る → 見て, 起きる → 起きて. Đối với nhóm 3: する → して, いる → いて.
Cách sử dụng thể て có rất nhiều. Thứ nhất, dùng để nối hai hành động liên tiếp: 私は映画を見て、ご飯を食べました (Tôi xem phim rồi ăn cơm). Thứ hai, dùng để yêu cầu, nhờ vả: 手伝ってください (Hãy giúp tôi), 座ってください (Hãy ngồi xuống). Thứ ba, dùng để liệt kê các hành động: パンを買って、牛乳を飲んで、学校へ行きました (Mua bánh mì, uống sữa rồi đến trường). Thứ tư, dùng để chỉ nguyên nhân, trình trạng: 雨が降って、道が濡れています (Vì mưa rơi nên đường ướt). Thứ năm, dùng để tạo thành các cấu trúc ておく, てある, てしまう, てみる, てほしい, てもいい, てもだめ, てもらう…
Thể て cũng có dạng phủ định là なくて. Ví dụ: 行かなくて (không đi mà…), 食べなくて (không ăn mà…). Dạng quá khứ nối tiếp là て…た. Ví dụ: 行って…食べた (đi rồi ăn).
Người học Việt Nam thường mắc lỗi biến đổi thể て của nhóm 1, đặc biệt là nhầm lẫn giữa って, んで, いて, して. Cách tốt nhất để tránh lỗi là học theo nhóm đuôi và luyện tập thường xuyên bằng cách tự biến đổi nhiều động từ, đồng thời đọc to các câu ví dụ để tạo phản xạ âm thanh.
6. Thể た: Thể Quá Khứ và Hoàn Thành
Thể た, た形, là thể dùng để diễn tả hành động đã hoàn thành trong quá khứ, hoặc hành động đã trải nghiệm, hoặc trạng thái đã thay đổi. Cách biến đổi thể た rất giống với cách biến đổi thể て, vì chúng có cùng gốc.
Đối với nhóm 1: う, つ, る → った. Ví dụ: 買う → 買った, 持つ → 持った, 知る → 知った. ぬ, ぶ, む → んだ. Ví dụ: 死ぬ → 死んだ, 遊ぶ → 遊んだ, 読む → 読んだ. く → いた. Ví dụ: 書く → 書いた, 行く → 行った. す → した. Ví dụ: 話す → 話した. Đối với nhóm 2: bỏ る + た. Ví dụ: 食べる → 食べた, 見る → 見た. Đối với nhóm 3: する → した, いる → いた.
Thể た phủ định là なかった. Ví dụ: 行かなかった (đã không đi), 食べなかった (đã không ăn). Thể た + こと + がある / ない dùng để diễn tả kinh nghiệm: 日本へ行ったことがあります (Tôi đã từng đi Nhật Bản). Thể た + ところ dùng để diễn tả hành động vừa mới hoàn thành: ご飯を食べたところです (Tôi vừa ăn cơm xong).
Ngoài nghĩa quá khứ đơn thuần, thể た còn dùng để diễn tả sự thay đổi trạng thái, kết quả của hành động. Ví dụ: 窓を開けた (Tôi đã mở cửa sổ – và cửa sổ đang mở). この映画を見た (Tôi đã xem bộ phim này – và tôi biết nội dung). Trong tiếng Nhật, thể た thường được dùng nhiều hơn tiếng Việt, vì người Nhật rất chú trọng đến kết quả và trạng thái sau hành động.
Có thể bạn quan tâm: Cách Sắp Xếp Các Thành Phần Câu Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ Cơ Bản Đến Nâng Cao
Thể た còn kết hợp với り để liệt kê: 映画を見たり、音楽を聞いたりしました (Tôi đã xem phim và nghe nhạc). Kết hợp với たら để diễn tả điều kiện quá khứ: 行ったら、教えてください (Khi đi rồi, hãy cho tôi biết).
7. Thể ない: Thể Phủ Định và Mở Rộng
Thể ない, ない形, là thể phủ định cơ bản, tương đương với “không” trong tiếng Việt. Cách biến đổi: Đối với nhóm 1, đổi đuôi う thành あ + ない. Ví dụ: 行く → 行かない, 書く → 書かない, 話す → 話さない, 買う → 買わない (ngoại lệ: ある → ない, không phải あらない). Đối với nhóm 2, bỏ る + ない. Ví dụ: 食べる → 食べない, 見る → 見ない. Đối với nhóm 3: する → しない, いる → いない.
Thể ない có hai dạng quá khứ: なかった cho quá khứ phủ định, và なくて cho phủ định nối tiếp. Ví dụ: 行かなかった (đã không đi), 行かなくて (không đi mà…). Thể ない còn là gốc để tạo thành nhiều cấu trúc quan trọng: ない + たい (không muốn), ない + ほうがいい (nên không nên), ない + てもいい (được phép không làm), ない + なければならない (phải làm), ない + なければ (nếu không làm thì…), ない + で (không làm mà…).
Một cấu trúc rất hay gặp là ない + なければなりません, nghĩa là phải làm gì đó. Ví dụ: 行かなければなりません (Tôi phải đi). 食べなければなりません (Tôi phải ăn). Dạng thân mật là ない + なきゃ. Ví dụ: 行かなきゃ (phải đi đây). Đây là cách nói rất tự nhiên trong đời sống hàng ngày.
Thể ない + ほうがいい dùng để đưa ra lời khuyên không nên làm gì. Ví dụ: 酒を飲まないほうがいい (Tốt nhất bạn không nên uống rượu). Ngược lại, た + ほうがいい dùng để khuyên nên làm: 行ったほうがいい (Nên đi thì tốt hơn).
8. Thể たい và Thể ますたい: Diễn Tả Mong Muốn
Thể たい, たい形, dùng để diễn tả mong muốn của người nói. Cách biến đổi: lấy gốc của thể ます (bỏ ます) và thêm たい. Ví dụ: 行く → 行き + たい = 行きたい (muốn đi). 食べる → 食べ + たい = 食べたい (muốn ăn). する → し + たい = したい (muốn làm). いる → い + たい = いたい (muốn ở).
Thể たい có thể dùng với trợ từ が hoặc を. Ví dụ: パンが食べたい (Tôi muốn ăn bánh mì – dùng が để nhấn mạnh chủ thể mong muốn), パンを食べたい (dùng を như động từ thường). Cả hai đều đúng, nhưng dùng が nghe tự nhiên hơn khi diễn tả cảm xúc.
Thể たい phủ định là たくない. Ví dụ: 行きたくない (không muốn đi), 食べたくない (không muốn ăn). Thể たい quá khứ là たかった. Ví dụ: 行きたかった (đã muốn đi nhưng không đi được).
Thể ますたい là dạng lịch sự của thể たい. Ví dụ: 行きたい → 行き + ますたい = 行きますたい (muốn đi – lịch sự). 食べたい → 食べますたい. Thể này thường dùng trong email, trong văn bản trang trọng, hoặc khi nói với người lớn tuổi. Trong giao tiếp hàng ngày, người Nhật ít dùng ますたい mà thường dùng たい + です. Ví dụ: 行きたいです (muốn đi – lịch sự) thay vì 行きますたい.
Một lưu ý là thể たい chỉ dùng cho mong muốn của bản thân hoặc của người nghe trong câu hỏi. Không dùng たい cho mong muốn của người thứ ba. Ví dụ: 彼は行きたい (Anh ấy muốn đi) là sai, phải nói 彼は行きたいと言っています (Anh ấy nói là muốn đi) hoặc 彼は行きたがっています (Anh ấy muốn đi – dùng たい + がる). Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa tiếng Nhật và tiếng Việt.
Có thể bạn quan tâm: Cách Phân Biệt Trường Âm Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z Cho Người Mới Bắt Đầu
9. Thể ば: Thể Điều Kiện
Thể ば, ば形, dùng để diễn tả điều kiện: nếu… thì… Cách biến đổi: Đối với nhóm 1, đổi đuôi う thành え + ば. Ví dụ: 行く → 行けば, 書く → 書けば, 話す → 話せば, 買う → 買えば. Đối với nhóm 2, bỏ る + ば. Ví dụ: 食べる → 食べれば, 見る → 見れば. Đối với nhóm 3: する → すれば, いる → いれば.
Thể ば thường kết hợp với たら, ても, なら để tạo thành các cấu trúc điều kiện khác nhau, mỗi cấu trúc có sắc thái riêng. Thể ば nhấn mạnh điều kiện chung, quy luật, sự thật khách quan. Ví dụ: 春になれば、桜が咲きます (Nếu đến mùa xuân, hoa anh đào sẽ nở). Thể たら nhấn mạnh điều kiện cụ thể, hành động sau khi điều kiện xảy ra. Ví dụ: 春になったら、桜を見に行きます (Khi mùa xuân đến, tôi sẽ đi xem hoa anh đào).
Thể ば + ば… ば… dùng để so sánh: 行けば行くほど… (Càng đi càng…). Thể ば + いい / だめ dùng để đưa ra lời khuyên: 行けばいい (Đi thì tốt), 行かなければだめ (Không đi thì không được).
Thể ば phủ định là なければ. Ví dụ: 行かなければ (nếu không đi), 食べなければ (nếu không ăn). Đây chính là gốc của cấu trúc なければなりません (phải làm).
10. Thể れる, Thể させる, Thể られる: Bị Động, Sai Khiến, Khả Năng
Đây là nhóm thể nâng cao nhưng cực kỳ quan trọng trong JLPT N4, N3. Thể れる, れる形, là thể bị động. Cách biến đổi: Đối với nhóm 1, đổi đuôi う thành あ + れる. Ví dụ: 行く → 行かれる (bị đi, được đi), 書く → 書かれる (bị viết), 話す → 話される (bị nói). Đối với nhóm 2, bỏ る + れる. Ví dụ: 食べる → 食べられる (bị ăn), 見る → 見られる (bị xem). Đối với nhóm 3: する → される, いる → いられる.
Thể bị động dùng khi chủ ngữ là người chịu tác động của hành động, hoặc khi diễn tả cảm xúc bị ảnh hưởng. Ví dụ: 私は雨に降られました (Tôi bị mưa rơi vào – cảm giác khó chịu). 私は先生に褒められました (Tôi được thầy khen). 私は泥棒に財布を取られました (Tôi bị kẻ trộm lấy mất ví).
Thể させる, させる形, là thể sai khiến, khiến ai đó làm gì. Cách biến đổi: Đối với nhóm 1, đổi đuôi う thành あ + せる. Ví dụ: 行く → 行かせる (khiến đi), 書く → 書かせる (khiến viết). Đối với nhóm 2, bỏ る + させる. Ví dụ: 食べる → 食べさせる (khiến ăn), 見る → 見させる (khiến xem). Đối với nhóm 3: する → させる, いる → いさせる.
Thể られる, られる形, có hai nghĩa: bị động và khả năng. Đối với nhóm 2, thể られる vừa là bị động vừa là khả năng. Ví dụ: 食べられる có thể nghĩa là “bị ăn” hoặc “có thể ăn”. Để phân biệt, cần dựa vào ngữ cảnh. Đối với nhóm 1, thể khả năng được tạo bằng cách đổi đuôi う thành え + る. Ví dụ: 行く → 行ける (có thể đi), 書く → 書ける (có thể viết), 話す → 話せる (có thể nói). Đây là thể khả năng, còn gọi là れる形 khả năng.
Thể られる + ことができる cũng diễn tả khả năng, nhưng trang trọng hơn. Ví dụ: 行くことができる (có thể đi), 食べることができる (có thể ăn). Trong giao tiếp hàng ngày, người Nhật thường dùng thể れる khả năng cho nhóm 1 và thể られる cho nhóm 2, hoặc dùng できる.
Thể sai khiến bị động, させられる形, kết hợp cả hai: khiến ai đó làm gì và người đó bị ép làm. Ví dụ: 行かされる (bị khiến đi, bị ép đi). 私は先生に立たされました (Tôi bị thầy bắt đứng). Đây là thể rất hay xuất hiện trong văn bản và trong các kỳ thi N3, N2.
11. Các Cấu Trúc Kết Hợp Với Thể て
Sau khi nắm vững thể て, người học sẽ mở ra một thế giới mới với hàng loạt cấu trúc kết hợp. Đây là phần giúp tiếng Nhật của bạn trở nên tự nhiên và giàu sắc thái hơn rất nhiều.
Cấu trúc ておく dùng để diễn tả hành động chuẩn bị trước, hoặc để nguyên trạng thái. Ví dụ: ドアを開けておきます (Tôi sẽ mở cửa sẵn). 本を置いておく (Để sách ở đó). Cấu trúc てある dùng để diễn tả trạng thái còn nguyên sau khi hành động hoàn thành. Ví dụ: ドアが開けてあります (Cửa đang mở – ai đó đã mở). ご飯が作ってあります (Cơm đã được nấu sẵn).
Cấu trúc てしまう dùng để diễn tả hành động hoàn thành, hoặc cảm giác hối tiếc, tiếc nuối. Ví dụ: 全部食べてしまった (Đã ăn hết sạch). 財布を落としてしまった (Đã đánh rơi ví rồi – hối tiếc). Cấu trúc てみる dùng để diễn tả thử làm gì đó. Ví dụ: 食べてみる (Thử ăn xem sao). 行ってみる (Thử đi xem).
Cấu trúc てほしい dùng để diễn tả mong muốn người khác làm gì cho mình. Ví dụ: 手伝ってほしい (Muốn bạn giúp). 聞いてほしい (Muốn bạn nghe). Cấu trúc てもらう dùng để diễn tả nhờ vả và cảm ơn. Ví dụ: 手伝ってもらった (Được giúp). てもらえる dùng để nhờ vả lịch sự. Ví dụ: 手伝ってもらえますか (Bạn có thể giúp tôi không).
Cấu trúc てもいい dùng để xin phép. Ví dụ: 行ってもいいですか (Tôi đi được không). Cấu trúc てもだめ dùng để cấm. Ví dụ: 行ってはだめ (Không được đi). Cấu trúc てくる và ていく dùng để diễn tả hướng của hành động: 行ってくる (Đi rồi quay về), 行ってくる… ていく (Đi và không quay lại, hoặc hành động tiếp diễn trong tương lai).
12. Lộ Trình Học Và Luyện Tập Hiệu Quả
Để học các thể trong tiếng Nhật hiệu quả, người học nên bắt đầu bằng việc học chắc chắn ba nhóm động từ và các thể cơ bản: ます, từ điển, て, た, ない, たい. Khi đã thành thạo, mới học tiếp ば, れる, させる, られる và các cấu trúc て. Mỗi ngày nên dành thời gian biến đổi ít nhất 10 động từ qua tất cả các thể, đồng thời đặt câu với mỗi thể để hiểu ngữ cảnh.
Một phương pháp luyện tập rất hiệu quả là học theo cặp: học thể て kèm thể た, học thể ない kèm thể なければ, học thể たい kèm thể たかった. Vì các thể này có mối liên hệ chặt chẽ, học cùng nhau sẽ giúp ghi nhớ lâu hơn.
Trong quá trình học, nên đọc nhiều văn bản, nghe nhiều hội thoại để thấy các thể được dùng trong thực tế như thế nào. Ví dụ, khi đọc truyện, bạn sẽ thấy thể た và thể ない xuất hiện liên tục. Khi nghe người Nhật nói chuyện hàng ngày, bạn sẽ nghe rất nhiều ておく, てある, てしまう, てもらう. Khi xem phim, bạn sẽ nghe nhiều thể れる, させる, られる trong các tình huống bị động, sai khiến.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng việc học các thể không phải là học thuộc công thức một cách máy móc, mà là hiểu được logic của tiếng Nhật: mỗi thể mang một ý nghĩa và một sắc thái riêng, và người Nhật chọn thể phù hợp để truyền đạt chính xác ý định, cảm xúc và mối quan hệ của mình. Khi bạn bắt đầu cảm nhận được sự khác biệt giữa 行く, 行きたい, 行かなければ, 行かされる, 行っておく, bạn sẽ thấy tiếng Nhật trở nên sống động và thú vị hơn rất nhiều.
Chúc bạn học tiếng Nhật thành công và từng bước chinh phục được hệ thống các thể phong phú này.