Cách chia động từ trong tiếng Nhật là một trong những kiến thức nền tảng nhưng cũng phức tạp nhất đối với người học tiếng Nhật, đặc biệt là người Việt Nam khi đã quen với cách chia động từ trong tiếng Anh hoặc tiếng Việt. Tiếng Việt là ngôn ngữ không biến đổi hình thái của động từ theo thì, theo chủ ngữ hay theo tính chất khẳng định, phủ định. Ví dụ, chúng ta nói tôi ăn, bạn ăn, anh ấy ăn, tôi đã ăn, tôi chưa ăn, động từ vẫn là ăn. Tiếng Nhật thì ngược lại hoàn toàn. Một động từ duy nhất có thể biến đổi thành hàng chục hình thái khác nhau tùy thuộc vào thời gian, thể, mức độ lịch sự, tính khẳng định hay phủ định, và vai trò của nó trong câu. Nếu không nắm vững nguyên tắc chia động từ, người học sẽ không thể đọc hiểu câu, không thể tạo câu đúng ngữ pháp, và sẽ bị mắc kẹt ở trình độ sơ cấp trong một thời gian rất dài.
Tuy nhiên, tin tốt là hệ thống chia động từ trong tiếng Nhật không hề ngẫu nhiên. Nó tuân theo những quy tắc rất rõ ràng, có hệ thống và có thể học được theo từng bước. Chỉ cần hiểu đúng bản chất, phân loại đúng nhóm động từ, và nắm vững các dạng biến đổi cốt lõi như dạng từ điển, dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, bạn sẽ có thể tự tạo ra hàng trăm, hàng nghìn câu đúng ngữ pháp. Bài viết này sẽ hệ thống hóa toàn bộ cách chia động từ trong tiếng Nhật từ cơ bản nhất đến nâng cao, kèm theo bảng tổng hợp, ví dụ minh họa chi tiết, các trường hợp bất quy tắc và phương pháp luyện tập hiệu quả để người học có thể áp dụng ngay vào thực tế.
1. Động Từ Trong Tiếng Nhật Là Gì Và Vì Sao Phải Học Cách Chia?
Trong tiếng Nhật, động từ được gọi là どうし (doushi). Động từ trong tiếng Nhật có một đặc điểm rất quan trọng là luôn đứng ở cuối câu hoặc cuối mệnh đề. Ví dụ: 私は学校へ行きます (Watashi wa gakkou e ikimasu – Tôi đi đến trường). Động từ 行きます (ikimasu) nằm ở cuối câu. Mọi thông tin về thời gian, sự lịch sự, khẳng định hay phủ định đều được thể hiện qua hậu tố gắn vào động từ.
Khác với tiếng Việt, tiếng Nhật không có khái niệm chia động từ theo ngôi như tiếng Anh (I go, he goes). Thay vào đó, tiếng Nhật chia động từ theo các tiêu chí sau: thời hiện tại và quá khứ, khẳng định và phủ định, lịch sự và thông thường, và các thể đặc biệt như thể khả năng, thể bị động, thể khiến dịch. Chính vì vậy, việc học cách chia động từ thực chất là học cách biến đổi một động từ gốc thành các hình thái khác nhau để diễn đạt đúng ý nghĩa trong từng ngữ cảnh cụ thể.
Một điểm nữa cần lưu ý là trong tiếng Nhật, động từ không chỉ đơn thuần là hành động. Nó còn có thể kết hợp với trợ từ, với tính từ, với danh từ để tạo thành những cấu trúc ngữ pháp phức tạp. Ví dụ, dạng te của động từ được dùng để nối hai hành động, dạng nai được dùng để diễn tả việc không thể làm một việc gì đó, dạng ta được dùng để kể lại chuyện đã qua. Nắm vững cách chia động từ chính là nắm chìa khóa để mở cửa toàn bộ ngữ pháp tiếng Nhật.
2. Ba Nhóm Động Từ Chính Trong Tiếng Nhật
Toàn bộ động từ trong tiếng Nhật được chia thành ba nhóm chính dựa trên cách chia và đuôi của chúng trong dạng từ điển. Việc phân loại đúng nhóm là bước đầu tiên và quan trọng nhất trước khi chia bất kỳ động từ nào.
2.1. Nhóm 1: Động Từ Ichidan – Động Từ Một Đoạn
Nhóm Ichidan còn được gọi là động từ nhóm 1, động từ có một đoạn. Đặc điểm nhận diện của nhóm này là động từ trong dạng từ điển kết thúc bằng một trong hai âm là える (eru) hoặc いる (iru), và phần gốc trước đó kết thúc bằng một phụ âm. Khi chia, chúng ta chỉ cần bỏ đuôi る (ru) và thêm hậu tố cần thiết.
Ví dụ điển hình của nhóm Ichidan là 食べる (taberu – ăn), 見る (miru – xem), 起きる (okiru – thức dậy), 寝る (neru – ngủ), いる (iru – ở), できる (dekiru – có thể), 降りる (oriru – xuống), 忘れる (wasureru – quên), 教える (oshieru – dạy), 考える (kangaeru – nghĩ).
Cách nhận diện nhóm Ichidan tương đối đơn giản. Nếu động từ kết thúc bằng える hoặc いる, khả năng cao nó thuộc nhóm Ichidan. Tuy nhiên, không phải mọi động từ kết thúc bằng える, いる đều là Ichidan. Có một số động từ ngoại lệ thuộc nhóm Godan như 帰る (kaeru – về nhà), 減る (heru – giảm), 滑る (suberu – trượt), 知る (shiru – biết), 入る (hairu – vào), 切る (kiru – cắt), 散る (chiru – r散), 減る, 喋る (shaberu – nói chuyện). Đây là những động từ cần học thuộc lòng vì chúng rất thường gặp trong đời sống hàng ngày.
2.2. Nhóm 2: Động Từ Godan – Động Từ Năm Đoạn
Nhóm Godan còn được gọi là động từ nhóm 2, động từ có năm đoạn. Đặc điểm của nhóm này là động từ trong dạng từ điển kết thúc bằng các âm như う (u), く (ku), す (su), つ (tsu), ぬ (nu), ぶ (bu), む (mu), る (ru) nhưng không phải là Ichidan, và phần gốc kết thúc bằng một nguyên âm. Khi chia, đuôi của động từ sẽ biến đổi theo năm đoạn âm tiết là あ (a), い (i), う (u), え (e), お (o).
Ví dụ của nhóm Godan là 飲む (nomu – uống), 買う (kau – mua), 書く (kaku – viết), 聞く (kiku – nghe), 話す (hanasu – nói), 待つ (matsu – chờ), 死ぬ (shinu – chết), 遊ぶ (asobu – chơi), 読む (yomu – đọc), 泳ぐ (oyogu – bơi), 歩く (aruku – đi bộ), 吸う (suu – hút).
Nhóm Godan được coi là khó hơn nhóm Ichidan vì đuôi động từ biến đổi phức tạp hơn và có nhiều quy tắc âm biến khi tạo dạng te và dạng ta. Tuy nhiên, một khi đã nắm vững bảng năm đoạn, việc chia động từ Godan sẽ trở nên đơn giản và có tính quy luật cao.
2.3. Nhóm 3: Động Từ Bất Quy Tắc – する Và する
Nhóm 3 là nhóm động từ bất quy tắc, chỉ gồm hai động từ quan trọng nhất trong tiếng Nhật là する (suru – làm) và 来る (kuru – đến). Hai động từ này không tuân theo quy tắc chia của nhóm Ichidan hay Godan mà có cách chia hoàn toàn riêng biệt.
Động từ する (suru) có gốc là し (shi) trong dạng masu và せ (se) trong một số dạng khác. Động từ 来る (kuru) có gốc là 来 (ki) trong dạng masu và 来 (ko) trong dạng điều kiện. Vì hai động từ này được sử dụng với tần suất cực kỳ cao, xuất hiện trong hầu hết mọi câu tiếng Nhật, người học nên học thuộc cách chia của chúng ngay từ đầu.
Có thể bạn quan tâm: Cách Chia Thể Thông Thường Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z Cho Người Mới Học
Ngoài hai động từ trên, còn có một số động từ đặc biệt khác như ある (aru – có), 行く (iku – đi), いる (iru – ở) trong một số dạng chia cũng có điểm bất quy tắc cần lưu ý riêng, sẽ được phân tích kỹ trong phần sau.
3. Dạng Từ Điển – Jitenkei: Điểm Xuất Phát Của Mọi Cách Chia
Dạng từ điển, hay còn gọi là dạng jitenkei, là dạng tra từ trong từ điển và là dạng thông thường, không lịch sự. Đây là dạng gốc để từ đó suy ra tất cả các dạng khác. Ví dụ, dạng từ điển của ăn là 食べる (taberu), của uống là 飲む (nomu), của đi là 行く (iku).
Về mặt ngữ pháp, dạng từ điển được dùng trong văn nói thông thường giữa bạn bè, người thân, hoặc trong văn viết như tiểu thuyết, báo chí, và khi kết hợp với một số trợ từ như たい (tai – muốn), ことができる (koto ga dekiru – có thể), つもり (tsumori – dự định). Ví dụ: 食べたい (tabetai – muốn ăn), 行くことができる (iku koto ga dekiru – có thể đi), 行くつもりだ (iku tsumori da – dự định đi).
Việc học động từ mới luôn nên học kèm dạng từ điển, sau đó tự luyện chia ra các dạng khác. Đây là thói quen học tập rất quan trọng giúp người học ghi nhớ lâu và sử dụng linh hoạt.
4. Gốc Masu – Masu Stem: Nền Tảng Của Thể Lịch Sự
Gốc masu là dạng được tạo ra bằng cách bỏ đuôi る của động từ Ichidan hoặc biến đổi đuôi của động từ Godan thành âm い (i) và bỏ đi. Gốc masu là dạng quan trọng vì nó là cơ sở để tạo ra dạng masu khẳng định, masu phủ định, masu quá khứ, và nhiều dạng khác.
Đối với nhóm Ichidan, cách tạo gốc masu rất đơn giản: bỏ る (ru). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べ (tabe), 見る (miru) -> 見 (mi), 起きる (okiru) -> 起き (oki).
Đối với nhóm Godan, cách tạo gốc masu là biến đổi đuôi thành âm い (i). Ví dụ: 飲む (nomu) -> 飲み (nomi), 買う (kau) -> 買い (kai), 書く (kaku) -> 書き (kaki), 話す (hanasu) -> 話し (hanashi), 待つ (matsu) -> 待ち (machi), 遊ぶ (asobu) -> 遊び (asobi), 泳ぐ (oyogu) -> 泳ぎ (oyogi).
Từ gốc masu, chúng ta có thể tạo ra bốn dạng lịch sự cơ bản bằng cách thêm các hậu tố sau: ます (masu) cho hiện tại khẳng định, ません (masen) cho hiện tại phủ định, ました (mashita) cho quá khứ khẳng định, ませんでした (masen deshita) cho quá khứ phủ định. Ví dụ: 食べます (tabemasu – ăn), 食べません (tabemasen – không ăn), 食べました (tabemashita – đã ăn), 食べませんでした (tabemasen deshita – đã không ăn).
5. Dạng Nai – Naikei: Dạng Phủ Định Thông Thường
Dạng nai là dạng phủ định thông thường, được tạo ra bằng cách biến đổi đuôi động từ thành âm な (na) và thêm い (i). Dạng nai là cơ sở để tạo ra nhiều cấu trúc quan trọng như diễn tả không thể làm gì, diễn tả việc chưa làm, và kết hợp với たい để diễn tả không muốn.
Đối với nhóm Ichidan, cách tạo dạng nai là bỏ る và thêm ない (nai). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べない (tabenai – không ăn), 見る (miru) -> 見ない (minai – không xem).
Đối với nhóm Godan, cách tạo dạng nai phức tạp hơn một chút. Đuôi う (u) biến thành わ (wa) + ない, các đuôi còn lại biến thành âm あ (a) + ない. Ví dụ: 買う (kau) -> 買わない (kawana i – không mua), 飲む (nomu) -> 飲まない (nomanai – không uống), 書く (kaku) -> 書かない (kakanai – không viết), 話す (hanasu) -> 話さない (hanasanai – không nói), 待つ (matsu) -> 待たない (matana i – không chờ), 遊ぶ (asobu) -> 遊ばない (asobanai – không chơi), 泳ぐ (oyogu) -> 泳がない (oyoganai – không bơi).
Lưu ý đặc biệt: động từ ある (aru – có) trong dạng nai không phải là あらない mà là ない (nai). Đây là trường hợp bất quy tắc duy nhất của dạng nai cần nhớ.
Từ dạng nai, chúng ta có thể tạo ra dạng nai quá khứ bằng cách đổi ない thành なかった (nakatta). Ví dụ: 食べなかった (tabenakatta – đã không ăn), 飲まなかった (nomanakatta – đã không uống). Ngoài ra, dạng nai còn kết hợp với ければ để tạo điều kiện phủ định, và với て để tạo dạng te phủ định như 食べなくて (tabenakute – không ăn rồi).
6. Dạng Te – Tekei: Dạng Quan Trọng Nhất Trong Tiếng Nhật
Nếu phải chọn một dạng chia quan trọng nhất trong tiếng Nhật, đó chính là dạng te. Dạng te được sử dụng với tần suất cực kỳ cao để nối hai hành động, diễn tả trình tự, diễn tả nguyên nhân, diễn tả yêu cầu, diễn tả tiến hành, và là cơ sở để tạo ra nhiều cấu trúc ngữ pháp khác như te iru, te aru, te hoshii, te mo ii, te kudasai.
Cách tạo dạng te có ba quy tắc chính tùy thuộc vào đuôi của động từ Godan, trong khi động từ Ichidan thì rất đơn giản.
Có thể bạn quan tâm: Cách Chia Thể Từ Điển Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z
Đối với nhóm Ichidan, chỉ cần bỏ る và thêm て (te). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べて (tabete – ăn rồi), 見る (miru) -> 見て (mite – xem rồi), 起きる (okiru) -> 起きて (okite – thức dậy rồi).
Đối với nhóm Godan, chúng ta cần chia thành ba trường hợp:
Trường hợp thứ nhất: Động từ kết thúc bằng う (u), つ (tsu), る (ru) của Godan. Đuôi này biến thành って (tte). Ví dụ: 買う (kau) -> 買って (katte), 待つ (matsu) -> 待って (matte), 帰る (kaeru) -> 帰って (kaette), 歌う (utau) -> 歌って (utatte), 持つ (motsu) -> 持って (motte).
Trường hợp thứ hai: Động từ kết thúc bằng ぬ (nu), ぶ (bu), む (mu). Đuôi này biến thành んで (nde). Ví dụ: 死ぬ (shinu) -> 死んで (shinde), 遊ぶ (asobu) -> 遊んで (asonde), 読む (yomu) -> 読んで (yonde), 飲む (nomu) -> 飲んで (nonde), 呼ぶ (yobu) -> 呼んで (yonde).
Trường hợp thứ ba: Động từ kết thúc bằng く (ku) biến thành いて (ite), kết thúc bằng ぐ (gu) biến thành いで (ide), kết thúc bằng す (su) biến thành して (shite). Ví dụ: 書く (kaku) -> 書いて (kaite), 歩く (aruku) -> 歩いて (aruite), 聞く (kiku) -> 聞いて (kiite), 泳ぐ (oyogu) -> 泳いで (oyoide), 話す (hanasu) -> 話して (hanashite), 返す (kaesu) -> 返して (kaeshite).
Đặc biệt, động từ 行く (iku – đi) là trường hợp bất quy tắc duy nhất của dạng te. Thay vì 行いて (iite) theo quy tắc thông thường, dạng te của 行く là 行って (itte). Đây là ngoại lệ cần học thuộc lòng vì động từ đi xuất hiện rất thường xuyên.
Dạng te có thể kết hợp với います (imasu) để tạo thành dạng te iru diễn tả hành động đang tiếp diễn hoặc trạng thái. Ví dụ: 食べています (tabete imasu – đang ăn), 見ています (mite imasu – đang xem). Dạng te kết hợp với ください (kudasai) để tạo thành câu nhờ vả, yêu cầu lịch sự. Ví dụ: 食べてください (tabete kudasai – hãy ăn đi), 見てください (mite kudasai – hãy xem). Dạng te kết hợp với もいい (mo ii) để xin phép. Ví dụ: 食べてもいいですか (tabete mo ii desu ka – tôi có thể ăn không).
7. Dạng Ta – Tokei: Dạng Quá Khứ Thông Thường
Dạng ta là dạng quá khứ thông thường, được tạo ra từ dạng te bằng cách đổi て thành た (ta) và で thành だ (da). Ví dụ: 食べて (tabete) -> 食べた (tabeta – đã ăn), 飲んで (nonde) -> 飲んだ (nonda – đã uống), 買って (katte) -> 買った (katta – đã mua), 書いて (kaite) -> 書いた (kaita – đã viết), 話して (hanashite) -> 話した (hanashita – đã nói).
Dạng ta được dùng khi kể chuyện, khi nói chuyện thông thường về việc đã xảy ra trong quá khứ, và khi kết hợp với các trợ từ để tạo thành nhiều cấu trúc như たら (tara – nếu), り (ri – liệt kê), りする (ri suru). Ví dụ: 食べたら (tabetara – nếu ăn rồi), 食べたり飲んだりした (tabetari nonda ri shita – đã ăn rồi uống).
8. Dạng Thể Ý Chí – Ikokei: Dạng Rủ Rê Và Quyết Tâm
Dạng thể ý chí, hay còn gọi là dạng ikokei hoặc dạng volitional, được tạo ra bằng cách biến đổi đuôi động từ thành âm お (o) và thêm う (u). Dạng này được dùng để diễn tả ý chí, quyết tâm, rủ rê làm gì đó, hoặc để đề nghị cùng làm.
Đối với nhóm Ichidan, bỏ る và thêm よう (you). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べよう (tabeyou – cùng ăn đi), 見る (miru) -> 見よう (miyou – cùng xem đi).
Đối với nhóm Godan, biến đổi đuôi thành âm お (o) và thêm う (u). Ví dụ: 買う (kau) -> 買おう (kaou – cùng mua đi), 飲む (nomu) -> 飲もう (nomou – cùng uống đi), 書く (kaku) -> 書こう (kakou – cùng viết đi), 話す (hanasu) -> 話そう (hanasou – cùng nói đi), 遊ぶ (asobu) -> 遊ぼう (asobou – cùng chơi đi).
Dạng thể ý chí thường đi kèm với よ (yo) để tạo thành lời rủ rê, hoặc với か (ka) để hỏi ý kiến. Ví dụ: 一緒に食べようよ (issho ni tabeyou yo – cùng ăn với nhau đi), 映画を見ようか (eiga o miyou ka – chúng ta cùng xem phim nhé).
9. Dạng Mệnh Lệnh – Meireikei: Dạng Ra Lệnh
Dạng mệnh lệnh được tạo ra bằng cách biến đổi đuôi động từ thành âm え (e). Dạng này dùng để ra lệnh, chỉ thị, hoặc trong văn viết như biển báo, hướng dẫn. Tuy nhiên, trong giao tiếp hàng ngày, người Nhật ít dùng dạng mệnh lệnh trực tiếp vì nó nghe khá thô lỗ. Thay vào đó, họ dùng dạng te kudasai hoặc dạng te.
Đối với nhóm Ichidan, bỏ る và thêm ろ (ro). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べろ (tabero – ăn đi), 見る (miru) -> 見ろ (miro – xem đi).
Đối với nhóm Godan, biến đổi đuôi thành âm え (e). Ví dụ: 買う (kau) -> 買え (kae – mua đi), 飲む (nomu) -> 飲め (nome – uống đi), 書く (kaku) -> 書け (kake – viết đi), 話す (hanasu) -> 話せ (hanase – nói đi).
10. Dạng Điều Kiện Ba – Jōkenkei: Dạng Nếu Thì
Có thể bạn quan tâm: Cách Chia Thể Sai Khiến Trong Tiếng Nhật Chi Tiết Nhất: Công Thức, Ví Dụ Và Bài Tập Luyện Tập
Dạng điều kiện ba, hay còn gọi là dạng ba, được tạo ra bằng cách biến đổi đuôi động từ thành âm え (e) và thêm ば (ba). Dạng này diễn tả điều kiện, nếu làm gì thì sẽ như thế nào.
Đối với nhóm Ichidan, bỏ る và thêm れば (reba). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べれば (tabereba – nếu ăn), 見る (miru) -> 見れば (mireba – nếu xem).
Đối với nhóm Godan, biến đổi đuôi thành âm え (e) và thêm ば (ba). Ví dụ: 買う (kau) -> 買えば (kaeba – nếu mua), 飲む (nomu) -> 飲めば (nomeba – nếu uống), 書く (kaku) -> 書けば (kakeba – nếu viết).
Dạng điều kiện ba thường kết hợp với các dạng khác để tạo thành câu điều kiện hoàn chỉnh. Ví dụ: 食べれば、太ります (tabereba, futorimasu – nếu ăn thì sẽ béo), 行けば、会えます (ikeba, aemasu – nếu đi thì sẽ gặp được).
11. Các Thể Phái Sinh: Khả Năng, Bị Động, Khiến Dịch, Khiến Bị Động
Ngoài các dạng cơ bản trên, động từ trong tiếng Nhật còn có thể tạo ra các thể phái sinh bằng cách thêm các hậu tố đặc biệt vào gốc masu. Đây là phần nâng cao nhưng rất quan trọng để diễn đạt những ý nghĩa phức tạp hơn.
11.1. Thể Khả Năng – Kanoukei
Thể khả năng diễn tả việc có thể làm gì đó. Đối với nhóm Ichidan, bỏ る và thêm られる (rareru). Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べられる (taberareru – có thể ăn). Đối với nhóm Godan, biến đổi đuôi thành âm え (e) và thêm る (ru). Ví dụ: 飲む (nomu) -> 飲める (nomeru – có thể uống), 書く (kaku) -> 書ける (kakeru – có thể viết), 話す (hanasu) -> 話せる (hanaseru – có thể nói). Động từ する (suru) có thể năng là できる (dekiru), động từ 来る (kuru) là 来られる (korareru).
11.2. Thể Bị Động – Shudoukei
Thể bị động diễn tả việc bị ai đó làm gì đó, hoặc việc được làm một cách khách quan. Cách tạo là thêm れる (reru) hoặc られる (rareru) vào gốc masu. Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べられる (taberareru – bị ăn, được ăn), 飲む (nomu) -> 飲まれる (nomareru – bị uống), 書く (kaku) -> 書かれる (kakareru – bị viết).
11.3. Thể Khiến Dịch – Shieki
Thể khiến dịch diễn tả việc khiến ai đó làm gì đó. Cách tạo là thêm せる (seru) hoặc させる (saseru) vào gốc masu. Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べさせる (tabesaseru – khiến ăn), 飲む (nomu) -> 飲ませる (nomaseru – khiến uống), 書く (kaku) -> 書かせる (kakaseru – khiến viết).
11.4. Thể Khiến Bị Động – Shiekishudoukei
Thể khiến bị động diễn tả việc bị ép buộc phải làm gì đó, mang sắc thái bị động và khiến dịch kết hợp. Cách tạo là thêm させられる (saserareru) hoặc される (sareru) vào gốc masu. Ví dụ: 食べる (taberu) -> 食べさせられる (tabesaserareru – bị ép ăn), 飲む (nomu) -> 飲まされる (nomasareru – bị ép uống).
Việc nắm vững bốn thể phái sinh này giúp người học diễn đạt được những ý nghĩa rất phong phú mà tiếng Việt thường phải dùng nhiều từ để diễn tả, như bị ép, được phép, có thể, khiến cho, v.v.
12. Động Từ Bất Quy Tắc Và Trường Hợp Đặc Biệt
Ngoài hai động từ する và 来る, còn có một số động từ có cách chia đặc biệt cần lưu ý.
Động từ 行く (iku – đi) có dạng te là 行って (itte) thay vì 行いて, dạng ta là 行った (itta) thay vì 行いた. Đây là ngoại lệ duy nhất trong nhóm Godan.
Động từ ある (aru – có) có dạng nai là ない (nai) thay vì あらない, dạng te là あって (atte), dạng ta là あった (atta). Động từ này dùng cho vật vô sinh, trong khi いる (iru) dùng cho vật hữu sinh.
Có thể bạn quan tâm: Cách Chia Thể Ru Trong Tiếng Nhật: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z Cho Người Mới Bắt Đầu
Động từ いる (iru – ở) là động từ Ichidan nhưng trong một số ngữ cảnh, nó có thể được chia như Godan khi kết hợp với て như いて (ite) thay vì いて (ite) thực ra vẫn giống nhau, nhưng cần lưu ý về cách phát âm.
Động từ する (suru – làm) có các dạng: します (shimasu), しません (shimasen), して (shite), した (shita), しよう (shiyou), しろ (shiro), すれば (sureba), できる (dekiru – có thể), される (sareru – bị làm), させる (saseru – khiến làm).
Động từ 来る (kuru – đến) có các dạng: 来ます (kimasu), 来ません (kimasen), 来て (kite), 来た (kita), 来よう (koyou), 来い (koi), 来れば (kureba), 来られる (korareru – có thể đến), 来られる (korareru – bị đến).
Ngoài ra, còn có một số động từ có hai cách chia như いる (iru) có thể là Ichidan hoặc Godan tùy ngữ cảnh, できる (dekiru) là Ichidan nhưng có gốc đặc biệt, 始める (hajimeru – bắt đầu) là Ichidan, 決める (kimeru – quyết định) là Ichidan. Người học nên học thuộc các động từ thường gặp này để tránh nhầm lẫn.
13. Bảng Tổng Hợp Các Dạng Chia Của Động Từ Mẫu
Để dễ dàng tra cứu và luyện tập, dưới đây là bảng tổng hợp các dạng chia của ba động từ mẫu đại diện cho ba nhóm chính.
Đối với động từ Ichidan 食べる (taberu – ăn): dạng từ điển là 食べる, gốc masu là 食べ, masu khẳng định là 食べます, masu phủ định là 食べません, masu quá khứ là 食べました, dạng nai là 食べない, dạng nai quá khứ là 食べなかった, dạng te là 食べて, dạng ta là 食べた, dạng thể ý chí là 食べよう, dạng mệnh lệnh là 食べろ, dạng điều kiện ba là 食べれば, thể khả năng là 食べられる, thể bị động là 食べられる, thể khiến dịch là 食べさせる.
Đối với động từ Godan 飲む (nomu – uống): dạng từ điển là 飲む, gốc masu là 飲み, masu khẳng định là 飲みます, masu phủ định là 飲みません, masu quá khứ là 飲みました, dạng nai là 飲まない, dạng nai quá khứ là 飲まなかった, dạng te là 飲んで, dạng ta là 飲んだ, dạng thể ý chí là 飲もう, dạng mệnh lệnh là 飲め, dạng điều kiện ba là 飲めば, thể khả năng là 飲める, thể bị động là 飲まれる, thể khiến dịch là 飲ませる.
Đối với động từ bất quy tắc する (suru – làm): dạng từ điển là する, gốc masu là し, masu khẳng định là します, masu phủ định là しません, masu quá khứ là しました, dạng nai là しない, dạng nai quá khứ là しなかった, dạng te là して, dạng ta là した, dạng thể ý chí là しよう, dạng mệnh lệnh là しろ, dạng điều kiện ba là すれば, thể khả năng là できる, thể bị động là される, thể khiến dịch là させる.
Việc thường xuyên xem bảng tổng hợp này và tự chia các động từ khác theo mẫu sẽ giúp người học ghi nhớ nhanh và chính xác hơn rất nhiều so với việc học rời rạc từng dạng một.
14. Những Lỗi Thường Gặp Khi Chia Động Từ Và Cách Khắc Phục
Người học tiếng Nhật, đặc biệt là người Việt Nam, thường mắc một số lỗi phổ biến khi chia động từ. Lỗi đầu tiên là nhầm lẫn giữa nhóm Ichidan và Godan. Ví dụ, nhiều người chia 帰る (kaeru) như Ichidan thành 帰ない (kaenai) trong khi đúng phải là 帰らない (kaeranai) vì 帰る là Godan. Cách khắc phục là học thuộc danh sách các động từ Godan kết thúc bằng える, いる như 帰る, 入る, 切る, 知る, 減る, 滑る, 喋る, 散る.
Lỗi thứ hai là sai quy tắc âm biến khi tạo dạng te và dạng ta. Ví dụ, chia 書く (kaku) thành 書くて (kakute) thay vì 書いて (kaite), chia 遊ぶ (asobu) thành 遊ぶて (asobute) thay vì 遊んで (asonde). Cách khắc phục là nhớ kỹ ba quy tắc của dạng te: う, つ, る thành って, ぬ, ぶ, む thành んで, く thành いて, ぐ thành いで, す thành して.
Lỗi thứ ba là quên động từ bất quy tắc 行く (iku) có dạng te là 行って (itte) chứ không phải 行いて. Lỗi này rất phổ biến vì 行く là động từ được dùng hàng ngày. Cách khắc phục là học thuộc lòng các động từ bất quy tắc và luyện tập thường xuyên.
Lỗi thứ tư là nhầm lẫn giữa dạng nai của ある (aru) là ない (nai) chứ không phải あらない. Lỗi thứ năm là sử dụng sai mức độ lịch sự, ví dụ dùng dạng từ điển trong tình huống cần lịch sự hoặc ngược lại. Cách khắc phục là luôn chú ý đến ngữ cảnh giao tiếp và mối quan hệ giữa người nói và người nghe.
15. Phương Pháp Học Cách Chia Động Từ Hiệu Quả
Để học cách chia động từ trong tiếng Nhật một cách hiệu quả và lâu dài, người học nên áp dụng một số phương pháp sau. Thứ nhất, hãy học động từ theo nhóm và theo mẫu, không học rời rạc. Ví dụ, khi học động từ 飲む, hãy học luôn toàn bộ các dạng của nó: 飲む, 飲みます, 飲まない, 飲んで, 飲んだ, 飲もう, 飲めば, 飲める, 飲まれる, 飲ませる. Việc học theo cụm như vậy giúp não bộ ghi nhớ mối liên hệ giữa các dạng.
Thứ hai, hãy luyện tập bằng cách tự chia động từ ra giấy hoặc bằng ứng dụng, sau đó kiểm tra lại. Việc viết ra tay giúp ghi nhớ tốt hơn đọc chay. Thứ ba, hãy học động từ trong ngữ cảnh câu cụ thể thay vì học đơn lẻ. Ví dụ, thay vì chỉ học 飲んで, hãy học câu コーヒーを飲んで、パンを食べました (koohii o nonde, pan o tabemashita – đã uống cà phê rồi ăn bánh mì). Học trong câu giúp hiểu rõ cách sử dụng và ghi nhớ tự nhiên hơn.
Thứ tư, hãy sử dụng các ứng dụng và website tra cứu chia động từ như Japanese Verb Conjugator, Wiktionary, hoặc từ điển JMDict để kiểm tra lại khi không chắc chắn. Thứ năm, hãy luyện tập nghe và nói hàng ngày bằng cách tự đặt câu với các dạng đã học, hoặc tham gia các lớp học, câu lạc bộ tiếng Nhật để thực hành.
Cuối cùng, hãy kiên trì và học từng bước một. Đừng cố học tất cả các dạng cùng một lúc. Hãy bắt đầu từ các dạng cơ bản nhất là dạng từ điển, dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, sau đó mới học các dạng nâng cao như thể ý chí, mệnh lệnh, điều kiện ba, và các thể phái sinh. Việc học theo trình tự từ dễ đến khó sẽ giúp người học xây dựng nền tảng vững chắc và tự tin hơn.
16. Bài Tập Tự Luyện Và Đáp Án Tham Khảo
Để củng cố kiến thức, hãy thử chia các động từ sau sang các dạng yêu cầu và kiểm tra đáp án bên dưới.
Bài tập 1: Chia động từ 見る (miru – xem) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 見ます (mimasu), 見ない (minai), 見て (mite), 見た (mita), 見よう (miyou).
Bài tập 2: Chia động từ 買う (kau – mua) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 買います (kaimasu), 買わない (kawana i), 買って (katte), 買った (katta), 買おう (kaou).
Bài tập 3: Chia động từ 話す (hanasu – nói) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 話します (hanashimasu), 話さない (hanasanai), 話して (hanashite), 話した (hanashita), 話そう (hanasou).
Bài tập 4: Chia động từ 書く (kaku – viết) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 書きます (kakimasu), 書かない (kakanai), 書いて (kaite), 書いた (kaita), 書こう (kakou).
Bài tập 5: Chia động từ 行く (iku – đi) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 行きます (ikimasu), 行かない (ikanai), 行って (itte), 行った (itta), 行こう (ikou).
Bài tập 6: Chia động từ する (suru – làm) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: します (shimasu), しない (shinai), して (shite), した (shita), しよう (shiyou).
Bài tập 7: Chia động từ 来る (kuru – đến) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 来ます (kimasu), 来ない (konai), 来て (kite), 来た (kita), 来よう (koyou).
Bài tập 8: Chia động từ 遊ぶ (asobu – chơi) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 遊びます (asobimasu), 遊ばない (asobanai), 遊んで (asonde), 遊んだ (asonda), 遊ぼう (asobou).
Bài tập 9: Chia động từ 泳ぐ (oyogu – bơi) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 泳ぎます (oyogimasu), 泳がない (oyoganai), 泳いで (oyoide), 泳いだ (oyoida), 泳ごう (oyogou).
Bài tập 10: Chia động từ 起きる (okiru – thức dậy) sang dạng masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, dạng thể ý chí. Đáp án: 起きます (okimasu), 起きない (okinai), 起きて (okite), 起きた (okita), 起きよう (okiyou).
Việc làm bài tập thường xuyên và kiểm tra đáp án sẽ giúp người học nhanh chóng thành thạo cách chia động từ và tự tin hơn khi sử dụng tiếng Nhật trong thực tế.
17. Kết Luận: Nắm Vững Cách Chia Động Từ Là Nắm Vững Tiếng Nhật
Cách chia động từ trong tiếng Nhật có thể ban đầu trông phức tạp với nhiều nhóm, nhiều dạng và nhiều quy tắc âm biến, nhưng thực chất nó là một hệ thống có quy luật rõ ràng và có thể học được. Chỉ cần phân loại đúng nhóm động từ, nắm vững các dạng cơ bản như dạng từ điển, gốc masu, dạng nai, dạng te, dạng ta, và luyện tập thường xuyên, người học sẽ có thể tự tạo ra hàng nghìn câu đúng ngữ pháp.
Hãy nhớ rằng, động từ là trái tim của câu tiếng Nhật. Nắm vững cách chia động từ không chỉ giúp bạn đọc hiểu và tạo câu chính xác mà còn mở ra cánh cửa để học các kiến thức ngữ pháp nâng cao hơn như kính ngữ, thể khả năng, thể bị động, thể khiến dịch, và các cấu trúc câu phức tạp. Đừng nản lòng khi gặp khó khăn ban đầu, hãy kiên trì học từng bước một, luyện tập đều đặn mỗi ngày, và bạn sẽ thấy tiếng Nhật trở nên dễ dàng và thú vị hơn rất nhiều.
Chúc bạn học tập thành công và sớm thành thạo cách chia động từ trong tiếng Nhật để tự tin giao tiếp và sử dụng tiếng Nhật trong học tập, công việc và cuộc sống hàng ngày.